PayPal-donate (Wiki).png
O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.

(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)

Zadzim/Badania

Z Wiki.Meteoritica.pl

< Zadzim(Różnice między wersjami)
m (→„Mapa drogowa”)
m (→Plan badań)
 
(Nie pokazano 10 wersji pomiędzy niniejszymi.)
Linia 6: Linia 6:
Planowane działania:
Planowane działania:
-
* okaz na początek został wysłany do laboratorium na badanie kosmogenicznych izotopów (ang. ''cosmogenic isotopes'') – okaz trafił do laboratorium Narodowego Centrum Badań Jądrowych, NCBJ w Świerku ({{Txt2Img|Zadzim_(Zbigniew_Tymiński-NCBJ)-fb1.jpg|Zbigniew Tymiński}}, NCBJ);
+
* okaz na początek został wysłany do laboratorium na badanie kosmogenicznych izotopów (ang. ''cosmogenic isotopes''){{!CRE age|}} – okaz trafił do laboratorium Narodowego Centrum Badań Jądrowych, NCBJ w Świerku ({{Txt2Img|Zadzim_(Zbigniew_Tymiński-NCBJ)-fb1.jpg|Zbigniew Tymiński}}, NCBJ);
* przed jego cięciem do klasyfikacji, została sporządzona jego [[Zadzim/Galerie|dokładna dokumentacja fotograficzna]] ({{Txt2Img|Zadzim_(simkoz-OA_UW).jpg|Szymon Kozłowski}}, [[OAUW|OA&nbsp;UW]]; {{Txt2Img|Zadzim_(Woreczko-OA_UW).jpg|Jan Woreczko}}); wykonano jego skan&nbsp;3D ({{Txt2Img|Zadzim_(survey_nickel)-1.jpg|Artur Jaśkiewicz}}, PW) oraz {{Txt2Img|Zadzim_(kopia)-PW.jpg|kopię okazu}};
* przed jego cięciem do klasyfikacji, została sporządzona jego [[Zadzim/Galerie|dokładna dokumentacja fotograficzna]] ({{Txt2Img|Zadzim_(simkoz-OA_UW).jpg|Szymon Kozłowski}}, [[OAUW|OA&nbsp;UW]]; {{Txt2Img|Zadzim_(Woreczko-OA_UW).jpg|Jan Woreczko}}); wykonano jego skan&nbsp;3D ({{Txt2Img|Zadzim_(survey_nickel)-1.jpg|Artur Jaśkiewicz}}, PW) oraz {{Txt2Img|Zadzim_(kopia)-PW.jpg|kopię okazu}};
* konieczne było odcięcie fragmentu ({{Txt2Img|Zadzim_(fullslice)-fb1.jpg|płytki}}) meteorytu do badań ({{Txt2Img|Zadzim_(PolandMet)-fb1.jpg|Marcin Cimała}}, PolandMet.com) oraz przekazanie ''type specimen'' do zgłaszającego laboratorium (Tadeusz Przylibski, Politechnika Wrocławska).
* konieczne było odcięcie fragmentu ({{Txt2Img|Zadzim_(fullslice)-fb1.jpg|płytki}}) meteorytu do badań ({{Txt2Img|Zadzim_(PolandMet)-fb1.jpg|Marcin Cimała}}, PolandMet.com) oraz przekazanie ''type specimen'' do zgłaszającego laboratorium (Tadeusz Przylibski, Politechnika Wrocławska).
Koordynatorem dalszych badań i redystrybucji fragmentów jest Tadeusz Przylibski (PWr):
Koordynatorem dalszych badań i redystrybucji fragmentów jest Tadeusz Przylibski (PWr):
* mały fragment meteorytu zostanie wysłany do laboratorium celem zbadania zawartości w&nbsp;nim pierwiastków śladowych (ang. ''trace elements''), których wynik posłuży do klasyfikacji meteorytu (Woźniak 2021):
* mały fragment meteorytu zostanie wysłany do laboratorium celem zbadania zawartości w&nbsp;nim pierwiastków śladowych (ang. ''trace elements''), których wynik posłuży do klasyfikacji meteorytu (Woźniak 2021):
-
** planowane są badania metodą neutronowej analizy aktywacyjnej (NAA, ang. ''Neutron Activation Analysis'') (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
+
** planowane są badania metodą neutronowej analizy aktywacyjnej (NAA, ang. ''Neutron Activation Analysis''){{!NAA|}} (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
-
** i/lub metodą ICP-MS (ang. ''Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry'') / LA-ICP-MS (ang. ''Laser Ablation Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry'')<ref>'''LA-ICP-MS''' (ang. '''''Laser Ablation Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry''''') – zaawansowana technika analityczna, która umożliwia precyzyjną analizę pierwiastkową i&nbsp;izotopową próbek stałych w&nbsp;mikroskali. Pozwala na mapowanie składu chemicznego bez konieczności rozpuszczania materiału. '''LA''' (ablacja laserowa) – laser o&nbsp;wysokiej energii odparowuje mikroskopijną ilość materiału bezpośrednio z&nbsp;powierzchni próbki w&nbsp;komorze w&nbsp;atmosferze gazu obojętnego; '''ICP''' (jonizacja) – powstały aerozol trafia do plazmy indukcyjnie sprzężonej (o&nbsp;temperaturze rzędu 7500K, gdzie cząsteczki ulegają atomizacji i&nbsp;jonizacji; '''MS''' (detekcja mas) – jony są następnie kierowane do spektrometru mas, gdzie są rozdzielane i&nbsp;mierzone na podstawie stosunku masy do liczby atomowej (m/Z); Wikipedia – [https://en.wikipedia.org/wiki/Inductively_coupled_plasma_mass_spectrometry Inductively coupled plasma mass spectrometry]</ref>:
+
** i/lub metodą ICP-MS (ang. ''Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry'') / LA-ICP-MS (ang. ''Laser Ablation Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry''){{!LA-ICP-MS|}}:
*** ({{Txt2Img|Zadzim_(Olek_Błasiak)-fb1.jpg|Aleksander Błasiak}} i Artur Błachowski, AGH);
*** ({{Txt2Img|Zadzim_(Olek_Błasiak)-fb1.jpg|Aleksander Błasiak}} i Artur Błachowski, AGH);
*** (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
*** (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
*** (Tadeusz Przylibski, PWr);
*** (Tadeusz Przylibski, PWr);
-
* spektroskopia Mössbauera ({{Txt2Img|Zadzim_(Olek_Błasiak)-fb1.jpg|Aleksander Błasiak}} i Artur Błachowski, AGH);
+
* spektroskopia Mössbauera{{!Mössbauer|}} ({{Txt2Img|Zadzim_(Olek_Błasiak)-fb1.jpg|Aleksander Błasiak}} i Artur Błachowski, AGH);
-
* możliwe, że okaz Zadzim należy do grupy achondrytów prymitywnych (ang. ''primitive achondrites''), więc będzie konieczne przeprowadzenie badań metodami:
+
* możliwe, że okaz Zadzim należy do grupy achondrytów prymitywnych (ang. ''primitive achondrites'') (Woźniak 2021), więc będzie konieczne przeprowadzenie badań metodami:
** tomografii 3D (ang. ''computed tomography'') w celu zidentyfikowania wewnętrznych inkluzji i nodul (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
** tomografii 3D (ang. ''computed tomography'') w celu zidentyfikowania wewnętrznych inkluzji i nodul (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
-
** spektroskopii Ramana (ang. ''Raman spectroscopy'');
+
** spektroskopii Ramana (ang. ''Raman spectroscopy''){{!Raman|}};
-
** badań na skaningowym mikroskopie elektronowym ze spektroskopią dyspersji energii, SEM EDS (ang. ''scanning electron microscope, energy dispersive spectroscopy'');
+
** badań na skaningowym mikroskopie elektronowym ze spektroskopią dyspersji energii, SEM-EDS (ang. ''scanning electron microscope, energy dispersive spectroscopy''){{!SEM|}};
-
** dyfrakcji rentgenowskiej, XRD (ang. ''X-ray diffraction'');
+
** dyfrakcji rentgenowskiej, XRD (ang. ''X-ray diffraction''){{!XRD|}};
-
** właściwości magnetyczne (SQUID-VSM).
+
** właściwości magnetyczne (SQUID-VSM){{!SQUID-VSM|}}.
 +
 
=== „Mapa drogowa” ===
=== „Mapa drogowa” ===
:{| {{Koblitz Repository}}
:{| {{Koblitz Repository}}
-
! Data !!  
+
! Data !! „akcja”
|-
|-
-
| 17 kwietnia 2026 r. || bolid/spadek (Skytinel{{!Skytinel}})
+
| '''17 kwietnia 2026 r.''' || bolid/spadek (Skytinel{{!Skytinel}})
|-
|-
-
| 22 kwietnia 2026 r. || znalezisko (Anna i Paweł Walczak)
+
| '''22 kwietnia 2026 r.''' || znalezisko (Anna i Paweł Walczak)
|-
|-
| koniec&nbsp;kwietnia&nbsp;2026&nbsp;r. || zawiązanie zespołu badawczego (koordynator Tadeusz Przylibski, PWr; Tomasz Jakubowski)
| koniec&nbsp;kwietnia&nbsp;2026&nbsp;r. || zawiązanie zespołu badawczego (koordynator Tadeusz Przylibski, PWr; Tomasz Jakubowski)
Linia 37: Linia 38:
| maj 2026 r. || badania wstępne: izotopy kosmochemiczne, skan 3D, dokumentacja fotograficzna, tomografia komputerowa, kopia okazu
| maj 2026 r. || badania wstępne: izotopy kosmochemiczne, skan 3D, dokumentacja fotograficzna, tomografia komputerowa, kopia okazu
|-
|-
-
| 31 maja 2026 r. || ucięcie piętki i płytki do badań (Marcin Cimała)
+
| '''31 maja 2026 r.''' || ucięcie piętki i płytki do badań (Marcin Cimała)
|}
|}
Badania trwają {{Wielokropek}}
Badania trwają {{Wielokropek}}
 +
 +
<br clear="all"/>
== Wstępne oględziny i pomiary ==
== Wstępne oględziny i pomiary ==
Linia 55: Linia 58:
File:Zadzim_(survey_crust)-1.jpg|Skorupa obtopieniowa (górne zdjęcie) (ang. ''fusion crust''); na dolnym zdjęciu płaski fragment po prawdopodobnym odpadnięciu fragmentu jeszcze podczas lotu meteoroidu w&nbsp;atmosferze, widoczna skorupa obtopieniowa drugiego rzędu; płaska powierzchnia i&nbsp;jej „warstwowa” budowa sugeruje odłupanie po powierzchni ścian lamel kamacytu; widać na niej również struktury w&nbsp;postaci długich, równoległych „linii”
File:Zadzim_(survey_crust)-1.jpg|Skorupa obtopieniowa (górne zdjęcie) (ang. ''fusion crust''); na dolnym zdjęciu płaski fragment po prawdopodobnym odpadnięciu fragmentu jeszcze podczas lotu meteoroidu w&nbsp;atmosferze, widoczna skorupa obtopieniowa drugiego rzędu; płaska powierzchnia i&nbsp;jej „warstwowa” budowa sugeruje odłupanie po powierzchni ścian lamel kamacytu; widać na niej również struktury w&nbsp;postaci długich, równoległych „linii”
File:Zadzim_(survey_lamellae)-1.jpg|Według Szymona Kozłowskiego na fragmentach odsłoniętego wnętrza widać drobne belki (ang. ''lamellae'') kamacytu, co sugerowałoby, że mamy do czynienia z&nbsp;{{Txt2Img|Zadzim_(octahedrite)-YT1.jpg|oktaedrytem}}, a&nbsp;ich rozmiar sugeruje – oktaedryt średnioziarnisty (Om, ang. ''medium octahedrites'')
File:Zadzim_(survey_lamellae)-1.jpg|Według Szymona Kozłowskiego na fragmentach odsłoniętego wnętrza widać drobne belki (ang. ''lamellae'') kamacytu, co sugerowałoby, że mamy do czynienia z&nbsp;{{Txt2Img|Zadzim_(octahedrite)-YT1.jpg|oktaedrytem}}, a&nbsp;ich rozmiar sugeruje – oktaedryt średnioziarnisty (Om, ang. ''medium octahedrites'')
-
File:Zadzim_(survey_nickel)-1.jpg|Pomiary XRF (fluorescencyjna analiza rentgenowska, ang. ''X-ray fluorescence'') zawartości niklu, różne odczyty w&nbsp;zależności od miejsca pomiaru: od 6-7% do 18-19%&nbsp;Ni
+
File:Zadzim_(survey_nickel)-1.jpg|Pomiary XRF (fluorescencyjna analiza rentgenowska, ang. ''X-ray fluorescence''){{!XRF|}} zawartości niklu, różne odczyty w&nbsp;zależności od miejsca pomiaru: od 6-7% do 18-19%&nbsp;Ni
File:Zadzim_(kopia)-PW.jpg|Gipsowa [[Meteoryty (kopie)|kopia]] meteorytu wykonana na Politechnice Warszawskiej
File:Zadzim_(kopia)-PW.jpg|Gipsowa [[Meteoryty (kopie)|kopia]] meteorytu wykonana na Politechnice Warszawskiej
</gallery>
</gallery>

Aktualna wersja na dzień 21:35, 8 cze 2026

Under construction icon-orange.svg
 Strona w budowie (Site under construction)
Jeszcze to chwilę potrwa (It will take a while)
0i

Spis treści

Plan badań

Planowane działania:

Koordynatorem dalszych badań i redystrybucji fragmentów jest Tadeusz Przylibski (PWr):

  • mały fragment meteorytu zostanie wysłany do laboratorium celem zbadania zawartości w nim pierwiastków śladowych (ang. trace elements), których wynik posłuży do klasyfikacji meteorytu (Woźniak 2021):
    • planowane są badania metodą neutronowej analizy aktywacyjnej (NAA, ang. Neutron Activation Analysis)[2] (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
    • i/lub metodą ICP-MS (ang. Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry) / LA-ICP-MS (ang. Laser Ablation Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry)[3]:
      • (Aleksander Błasiak i Artur Błachowski, AGH);
      • (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
      • (Tadeusz Przylibski, PWr);
  • spektroskopia Mössbauera[4] (Aleksander Błasiak i Artur Błachowski, AGH);
  • możliwe, że okaz Zadzim należy do grupy achondrytów prymitywnych (ang. primitive achondrites) (Woźniak 2021), więc będzie konieczne przeprowadzenie badań metodami:
    • tomografii 3D (ang. computed tomography) w celu zidentyfikowania wewnętrznych inkluzji i nodul (Zbigniew Tymiński, NCBJ);
    • spektroskopii Ramana (ang. Raman spectroscopy)[5];
    • badań na skaningowym mikroskopie elektronowym ze spektroskopią dyspersji energii, SEM-EDS (ang. scanning electron microscope, energy dispersive spectroscopy)[6];
    • dyfrakcji rentgenowskiej, XRD (ang. X-ray diffraction)[7];
    • właściwości magnetyczne (SQUID-VSM)[8].


„Mapa drogowa”

Data „akcja”
17 kwietnia 2026 r. bolid/spadek (Skytinel[9])
22 kwietnia 2026 r. znalezisko (Anna i Paweł Walczak)
koniec kwietnia 2026 r. zawiązanie zespołu badawczego (koordynator Tadeusz Przylibski, PWr; Tomasz Jakubowski)
maj 2026 r. badania wstępne: izotopy kosmochemiczne, skan 3D, dokumentacja fotograficzna, tomografia komputerowa, kopia okazu
31 maja 2026 r. ucięcie piętki i płytki do badań (Marcin Cimała)

Badania trwają (…)


Wstępne oględziny i pomiary

Politechnika Warszawska

Szczegóły powierzchni i zewnętrznej budowy okazu (źródło: Szymon Kozłowski i Artur Jaśkiewicz, Youtube).

Jeszcze przed ucięciem fragmentu meteorytu do badań, z oględzin powierzchni można zaryzykować wstępną klasyfikację. Widoczne na powierzchni struktury przypominające belki kamacytu (figury Widmanstättena?) sugerują, że jest to oktaedryt, a ich rozmiar (~0,9 mm), że jest to oktaedryt średnioziarnisty (ang. medium octahedrites). Zawartość niklu też wskazuje na oktaedryt.

Ślady po wytopionych inkluzjach (troilitowych i/lub krzemianowych?)

Rozległe wewnętrzne pęknięcia prawdopodobnie pochodzące z wytopionych inkluzjach krzemianowych; widoczne regmaglipty (zdjęcie dolne)

Widoczne wewnętrzne pęknięcia (ang. cracks); skorupa obtopieniowa (ang. fusion crust) oraz linie spływu (ang. flow lines)

Skorupa obtopieniowa (górne zdjęcie) (ang. fusion crust); na dolnym zdjęciu płaski fragment po prawdopodobnym odpadnięciu fragmentu jeszcze podczas lotu meteoroidu w atmosferze, widoczna skorupa obtopieniowa drugiego rzędu; płaska powierzchnia i jej „warstwowa” budowa sugeruje odłupanie po powierzchni ścian lamel kamacytu; widać na niej również struktury w postaci długich, równoległych „linii”

Według Szymona Kozłowskiego na fragmentach odsłoniętego wnętrza widać drobne belki (ang. lamellae) kamacytu, co sugerowałoby, że mamy do czynienia z oktaedrytem, a ich rozmiar sugeruje – oktaedryt średnioziarnisty (Om, ang. medium octahedrites)

Pomiary XRF (fluorescencyjna analiza rentgenowska, ang. X-ray fluorescence)[10] zawartości niklu, różne odczyty w zależności od miejsca pomiaru: od 6-7% do 18-19% Ni

Gipsowa kopia meteorytu wykonana na Politechnice Warszawskiej

Źródło:

Nowy polski meteoryt żelazny: co nowego? (stan na 18 maja 2026)

Alternatywna 😊 hipoteza Redakcji: Wielościenny kształt orientowanego (!) okazu może być wynikiem odłupywania się fragmentów, jeszcze w fazie jasnej, „po płaszczyznach” ścian dużych kryształów kamacytu, co jest charakterystyczne dla heksaedrytów (ang. hexahedrites). Również wstępnie zmierzona zawartość niklu nie wyklucza tego typu. Jednak hipoteza ta nie broni się, gdy oglądamy struktury w postaci długich, równoległych „linii” na powierzchni odłupania. Coraz więcej obserwacji wskazuje, że mamy do czynienia z oktaedrytem.

Narodowe Centrum Badań Jądrowych w Świerku

Za FB: Meteoryt Zadzim jest już w trakcie badań w Narodowe Centrum Badań Jądrowych w Świerku😍☢️
Okaz jest poddawany spektrometrii gamma, tzn analizie pod względem obecności krótko żyjących kosmicznych izotopów promieniotwórczych. Meteoryt trafi również do reaktora MARIA w celu szczegółowego zidentyfikowania jego składu pierwiastkowego. Dzięki tym badaniom poznamy m.in. wiek meteorytu, tzn, kiedy obiekt oddzieli się od ciała macierzystego, czy też kiedy ciało macierzyste zostało rozbite na fragmenty. info i foto: Zbigniew Tymiński, Ośrodek Radioizotopów POLATOM w NCBJ


PolandMet

Relacje z cięcia okazu znajdują się na FB

Ucięta piętka (~60 g) i powierzchnia cięcia po odcięciu płytki (~45 g)

Kompletna płyta (ang. full slice) (~45 g), widać zarys figur Widmanstättena oraz wygrzaną warstwę przypowierzchniową, gdzie zanikają figury w wyniku wysokiej temperatury


Meteoryt żelazny ZADZIM po przecięciu i wytrawieniu piętki

Szymon Kozłowski

Szymon Kozłowski pokusił się o wyznaczenie średniej szerokości belek kamacytu w meteorycie Zadzim. Tak opisał i zilustrował na FB swoje pomiary:

«

Poprosiłem Marcina Cimałę o zdjęcie wytrawionej piętki nowego polskiego meteorytu żelaznego wraz z linijką dla skali. Po poprawce geometrycznej zdjęcia, zmierzyłem szerokość belek kamacytu w 100 miejscach. Załączam histogram (rozkład). Są to pomiary przybliżone, ale myślę że profesjonalne pomiary dużo różnić się nie będą.
Średnia szerokość: 1,00 mm (dyspersja 0,27 mm). Mediana szerokości: 0,99 mm
Czyli wychodzi oktaedryt średnioziarnisty. 😍
 (89% pomiarów jest poniżej 1,3 mm, czyli granicy oktaedrytu średnio/gruboziarnistego)

»


Wyniki

Na wytrawionej powierzchni przecięcia widać figury Widmanstättena oraz linie Naumanna. Można oszacować średnią grubość belek kamacytu – 1,00 mm (dyspersja 0,27 mm) (źródło: Szymon Kozłowski)

Relacja między zawartością niklu a szerokością belek kamacytu w meteorytach żelaznych (z wyłączeniem podgrup grupy IAB) (Relation between the nickel content and the kamacite lamellae size in iron meteorites (excluding the IAB subgroup)) (źródło: Woźniak 2021, ASMP)

Para pierwiastków nikiel i iryd (Nickel vs. iridium diagram) (źródło: Woźniak 2021, ASMP)

Jest już niemal pewne, że meteoryt Zadzim to oktaedryt średnioziarnisty (Om, ang. medium octahedrites). Patrząc na wstępne wyniki pomiaru zawartości niklu, można zaryzykować twierdzenie, iż meteoryt Zadzim należy do grupy IIIAB (Woźniak 2021, ASMP). Do tej grupy należą też polskie meteoryty Schwetz (Świecie) i Tartak oraz Lenarto i Teplá.


Bibliografia

  • Woźniak Marek, (2021), Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures), Acta Soc. Metheor. Polon., 12, 2021, s. 149-216 (abstrakt).[11] Plik ASMP; Książka abstraktów.

Przypisy

  1. ^ czas ekspozycji na promieniowanie kosmiczne (CRE age, ang. Cosmic-Ray Exposure Age) – to czas, przez jaki materiał (najczęściej meteoryt) był wystawiony na działanie promieniowania kosmicznego. Wysokoenergetyczne cząstki promieniowania kosmicznego oddziałują z atomami w materiale, powodując reakcje jądrowe i powstawanie charakterystycznych izotopów kosmogenicznych (ang. cosmogenic isotopes) (np. 3He, 21Ne, 38Ar, 10Be, 26Al, 36Cl); mierząc ich stężenie i znając tempo produkcji tych izotopów, można oszacować czas ekspozycji próbki na promieniowanie kosmiczne. Termin ten występuje głównie w artykułach dotyczących meteorytów, popularniejszym jego odpowiednikiem jest datowanie izotopami kosmogenicznymi (ang. cosmogenic nuclide dating). Co można badać?: czas przebywania meteorytu w przestrzeni kosmicznej po oddzieleniu od ciała macierzystego, czas odsłonięcia skał na powierzchni Ziemi lub innych ciał planetarnych, historię erozji/ablacji. Zalety: pozwala badać procesy zachodzące w skali od tysięcy do milionów lat, dostarcza informacji niedostępnych dla klasycznych metod datowania, szeroko stosowana w badaniach meteorytów i powierzchni planet. Wikipedia (EN) – Cosmogenic nuclide
  2. ^ neutronowa analiza aktywacyjna (NAA, ang. Neutron Activation Analysis; INAA, ang. Instrumental Neutron Activation Analysis) – metoda analizy składu pierwiastkowego materiałów oparta na napromienianiu próbki neutronami. W trakcie badania atomy znajdujące się w próbce pochłaniają neutrony i przekształcają się w radioaktywne izotopy; izotopy te emitują charakterystyczne promieniowanie gamma, którego energia i intensywność pozwalają określić, jakie pierwiastki są obecne oraz w jakich ilościach. Zalety: bardzo wysoka czułość (możliwość wykrywania śladowych ilości pierwiastków), jednoczesna analiza wielu pierwiastków, metoda nieniszcząca dla próbki. W analizach meteorytów żelaznych najczęściej takim wzorcem jest meteoryt żelazny North Chile (grupa IIAB, HEX); niekwestionowanym autorytetem tej metody był amerykański profesor UCLA John Taylor Wasson. Wikipedia – Neutronowa analiza aktywacyjna
  3. ^ LA-ICP-MS (ang. Laser Ablation Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry) – zaawansowana technika analityczna, która umożliwia precyzyjną analizę pierwiastkową i izotopową próbek stałych w mikroskali. Pozwala na mapowanie składu chemicznego bez konieczności rozpuszczania materiału. LA (ablacja laserowa) – laser o wysokiej energii odparowuje mikroskopijną ilość materiału bezpośrednio z powierzchni próbki w komorze w atmosferze gazu obojętnego; ICP (jonizacja) – powstały aerozol trafia do plazmy indukcyjnie sprzężonej (o temperaturze rzędu 7500K, gdzie cząsteczki ulegają atomizacji i jonizacji; MS (detekcja mas) – jony są następnie kierowane do spektrometru mas, gdzie są rozdzielane i mierzone na podstawie stosunku masy do liczby atomowej (m/Z); Wikipedia – Inductively coupled plasma mass spectrometry
  4. ^ spektroskopia mössbauerowska (ang. Mössbauer spectroscopy) – technika badania struktury i właściwości materiałów oparta na zjawisku rezonansowej absorpcji i emisji promieniowania gamma przez jądra atomowe bez utraty energii na odrzut (efekt Mössbauera). Najczęściej wykorzystuje się izotop żelaza ⁵⁷Fe; pozwala badać: stan utlenienia atomów (np. Fe²⁺ i Fe³⁺), otoczenie chemiczne jąder, właściwości magnetyczne materiału, symetrię i strukturę krystaliczną. Zalety: bardzo duża dokładność w badaniu lokalnego otoczenia atomów, możliwość analizy właściwości magnetycznych i elektronowych. Patrz → Woźniak (2019, MaPS). Wikipedia (EN) – Mössbauer spectroscopy  ●  Efekt Mössbauera
  5. ^ spektroskopia Ramana (ang. Raman spectroscopy) – technika analityczna oparta na zjawisku nieelastycznego rozpraszania światła (efekt Ramana). Umożliwia identyfikację substancji oraz badanie ich struktury molekularnej i krystalicznej. Próbka oświetlana jest monochromatycznym światłem lasera; większość fotonów ulega rozpraszaniu bez zmiany energii, natomiast niewielka część wymienia energię z drganiami cząsteczek, co powoduje zmianę częstotliwości rozproszonego światła; powstałe widmo Ramana stanowi charakterystyczny „odcisk palca” badanej substancji. Co pozwala badać?: skład chemiczny materiału, rodzaj wiązań chemicznych, strukturę krystaliczną, obecność różnych faz materiałowych, stopień krystaliczności, naprężenia i defekty w materiale. Zalety: metoda nieniszcząca, wymaga minimalnego przygotowania próbki, wysoka selektywność chemiczna, możliwość analizy ciał stałych, cieczy i gazów, możliwość wykonywania mapowania chemicznego powierzchni. Wikipedia – Spektroskopia Ramana
  6. ^ SEM-EDS (ang. Scanning Electron Microscopy, Energy Dispersive Spectroscopy) – połączenie skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM) z spektroskopią rentgenowską z dyspersją energii (EDS/EDX), umożliwiające jednoczesną obserwację mikrostruktury próbki i analizę jej składu chemicznego. Wiązka elektronów w mikroskopie SEM skanuje powierzchnię próbki, tworząc obraz o bardzo dużym powiększeniu; oddziaływanie elektronów z atomami próbki powoduje emisję charakterystycznego promieniowania rentgenowskiego; detektor EDS mierzy energie tego promieniowania, co pozwala zidentyfikować obecne pierwiastki i oszacować ich zawartość. Wikipedia – Skaningowy mikroskop elektronowy  ●  Energy-dispersive X-ray spectroscopy
    SEM-BSE (ang. Scanning Electron Microscopy, Backscattered Electrons) – technika obrazowania w skaningowym mikroskopie elektronowym wykorzystująca elektrony wstecznie rozproszone (BSE). Wiązka elektronów pada na próbkę, a część elektronów zostaje odbita (rozproszona wstecznie) przez jądra atomowe materiału; liczba elektronów BSE zależy głównie od liczby atomowej (Z) pierwiastków obecnych w próbce: pierwiastki cięższe (wyższe Z) dają silniejszy sygnał i są widoczne jako jaśniejsze obszary, pierwiastki lżejsze (niższe Z) dają słabszy sygnał i są widoczne jako ciemniejsze obszary. Co widać?: kontrast składowy (różnice w składzie chemicznym faz), identyfikację różnych faz materiału, obserwację rozmieszczenia minerałów, wtrąceń i zanieczyszczeń, informacje o mikrostrukturze próbki. Zalety: szybkie rozróżnianie obszarów o różnym składzie chemicznym, dobra współpraca z analizą EDS, szczególnie przydatna do badania materiałów wielofazowych. Wikipedia (EN) – Scanning electron microscope. Więcej → Mikrosonda (Microprobe)
  7. ^ dyfrakcja rentgenowska (XRD, ang. X-ray diffraction) – nieniszcząca technika analityczna wykorzystywana do badania struktury krystalicznej ciał stałych. Pozwala na identyfikację faz mineralnych, określenie wielkości krystalitów oraz pomiar naprężeń. Metoda opiera się na zjawisku uginania (dyfrakcji) promieniowania rentgenowskiego na uporządkowanych płaszczyznach atomowych sieci krystalicznej. Co można badać?: identyfikację faz krystalicznych, strukturę krystaliczną materiału, parametry sieci krystalicznej, stopień krystaliczności, wielkość krystalitów i naprężenia sieciowe. Zalety: metoda nieniszcząca, bardzo skuteczna identyfikacja faz materiałowych, wysoka dokładność badania struktur krystalicznych, możliwość analizy mieszanin faz. W przeciwieństwie do XRF, które odpowiada na pytanie „jakie pierwiastki są obecne?”, XRD odpowiada przede wszystkim na pytanie „w jakiej strukturze i fazie krystalicznej występują?”. Wikipedia (EN) – X-ray diffraction
  8. ^ VSM (wibracyjny magnetometr próbkujący, ang. Vibrating Sample Magnetometer) i SQUID (nadprzewodnikowe urządzenie interferencyjne, ang. Superconducting Quantum Interference Device) – dwie zaawansowane techniki pomiarowe służące do badania właściwości magnetycznych materiałów. Współcześnie często łączy się je w jeden hybrydowy system (SQUID-VSM), który pozwala na niezwykle czułe i szybkie analizowanie próbek; urządzenia typu SQUID-VSM łączą w sobie precyzję detektora SQUID oraz szybkość techniki VSM; pozwalają na bardzo dokładne pomiary małych próbek w szerokim zakresie pól magnetycznych (często do 7 Tesla) i temperatur (od około 1,6 K do 1000 K); Wikipedia – Magnetometr wibracyjny  ●  SQUID
  9. ^ Skytinel — dynamicznie rozwijająca się sieć stacji bolidowych Skytinel; projekt zainicjowany wiosną 2024 roku i prowadzony przez Mateusza Żmiję; rozmieszczone na terenie Polski ponad 50 stacji z kamerami all-sky i kierunkowymi (stan: marzec 2026 r.), rejestruje jasne meteory i bolidy; sieć ma już swoje sukcesy: obserwacja bolidu z którego spadł meteoryt Haag i rokujący bolid SN20241025 (Grzebsk).
    • W lutym 2025 roku znaleziono okazy meteorytu Drelów spadłe z zaobserwowanego przez sieć bolidu SN20250218!
    • W sierpniu 2025 roku znaleziono fragmenty meteorytu Poświętno spadłe z zaobserwowanego przez sieć bolidu SN20250724!
    • W kwietniu 2026 roku znaleziono okaz meteorytu Zadzim spadły z zaobserwowanego przez sieć bolidu SN20260417!
  10. ^ fluorescencyjna analiza rentgenowska (XRF, ang. X-ray Fluorescence) – metoda analizy składu pierwiastkowego materiałów wykorzystująca promieniowanie rentgenowskie. Próbka jest naświetlana promieniowaniem rentgenowskim, które wybija elektrony z wewnętrznych powłok atomów; powstałe luki są wypełniane przez elektrony z wyższych poziomów energetycznych, czemu towarzyszy emisja charakterystycznego promieniowania rentgenowskiego (fluorescencji); energia tego promieniowania pozwala zidentyfikować pierwiastki, a jego intensywność określić ich ilość. Co można badać?: skład pierwiastkowy próbki, zawartość pierwiastków głównych, domieszek i pierwiastków śladowych, rozkład pierwiastków (w przypadku mapowania XRF). Zalety: metoda szybka i nieniszcząca, niewielkie wymagania dotyczące przygotowania próbki, możliwość analizy ciał stałych, proszków i cieczy, jednoczesne oznaczanie wielu pierwiastków. Wikipedia (EN) – X-ray fluorescence
  11. ^ więcej → woreczko.pl – Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures)

Zobacz również

Linki zewnętrzna

Źródło „http://wiki.meteoritica.pl/index.php5/Zadzim/Badania”
Osobiste