O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.

(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)

Z Wiki.Meteoritica.pl

Wersja z 17:58, 8 wrz 2026

Deszcz meteorytów

Jelica →
Masa główna meteorytu Jelica (syn. Cacak/Čačak) w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Belgradzie
Spadek
Lokalizacja	Serbia
Położenie[1]	43°50’00"N, 20°26’30"E
Data	1 grudnia 1889 roku[2], 14:30 (niedziela)
Charakterystyka
Typ	chondryt zwyczajny LL6
Masa	34 kg
Liczba okazów	deszcz meteorytów
Meteoritical Bulletin Database
Synonimy →
w NHM Cat: Banjaca, Cacak, Chachak, Jeliza, Jezevica, Piljusa; po serbsku: Јелица

Spadek deszczu meteorytów 1 grudnia 1889 roku^[2] (niedziela) w okolicy miasta Čačak w Serbii (chondryt zwyczajny LL6, TKW ~34 kg).

Po jasnym bolidzie i detonacjach spadł deszcz kamieni na eliptyczny obszar 8×5 km (5×3 mile). Znaleziono ponad 26 okazów o wadze od 8,5 kg do 70 g, w sumie ok. 34 kg (Pilski 2001).

Według początkowych doniesień zebrano 30,830 kg w 25 okazach (Döll 1890). Największy okaz o wadze 8,555 kg spadł w sadzie w okolicy wsi Ježevica, po badaniach profesora Žujović Jovana do zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Belgradzie trafiło 7,38 kg.

Dokładny opis okoliczności spadku i znajdowanych okazów znajduje się w publikacjach Döll (1890).

Podstawowe informacje o tym deszczu meteorytów wg informacji prasowych.

Za Soko-Banja.org:

(…) Także drugi „serbski” meteoryt, który 19 października 1889 roku (wg starego stylu) spadł w rejonie góry Jelicy koło Čačka, uderzył w ziemię w porze obiadowej.

„W niedzielę około godziny drugiej po południu usłyszałem jakiś niezwykle silny wystrzał, wskutek którego szyby w moim mieszkaniu lekko się zatrzęsły, a w tym samym czasie coś głucho huknęło na strychu. Upewniwszy się, że na strychu nic szczególnego się nie wydarzyło, przestałem o tym myśleć, aż pod wieczór otrzymałem z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych kopię depeszy, w której napisano, że ziemię zasypały jakieś kamienie” — brzmi notatka z jednej ze starych ksiąg przechowywanych w Muzeum Przyrodniczym.

Tatjana Milić-Babić mówi, że meteoryt Jelički spadł na obszarze 40 kilometrów kwadratowych, rozproszony w około trzydziestu okazach o masie od 8,5 do 0,7 kilograma. Obszar, na którym spadły fragmenty meteorytu, miał kształt elipsy o długości ośmiu kilometrów i szerokości pięciu kilometrów, a największy okaz, ważący 8,555 kilograma, spadł w Ježevicy (Ježevica).

Zebrane fragmenty meteorytu przekazano do zbadania Jovanowi Žujoviciowi (Jovan Žujović), profesorowi Wielkiej Szkoły, który napisał pracę poświęconą meteorytowi Jeličkiem. Praca ta została opublikowana w 1890 roku w „Geološkim analima” (Geološki anali).

Gabinet Wielkiej Szkoły podarował Muzeum Przyrodniczemu okaz o masie 7,380 kilograma, który do dziś przechowywany jest w jego zbiorach. (…)

Kolekcje

Fragmenty meteorytu Jelica w największych kolekcjach:

Zbiór	waga fragmentów (Koblitz MetBase)	uwagi
Belgrade, Nat. Hist. Mus.	7,33 kg[3]	masa główna (pierwotna waga okazu 8,555 kg)
Budapest, Nat. Mus.	5,45 kg	253,7, 692, 4510 g (Ravasz 1969)
London, Nat. Hist. Mus.	1,8 kg
Vienna, Naturhist. Mus.	1521 g	fotografie w Koblitz MetBase
New York, Amer. Mus. Nat. Hist.	683 g
Paris, Mus. d'Hist. Nat.	682 g
Budapest, Eötvös Lorand Univ.	404 g
Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ		348,0 g (hs) (Pilski 2001)
(…)
Prague, Nat. Mus.	136 g
Calcutta, Mus. Geol. Surv. India	13,2 g	brak tego meteorytu w katalogu (Sen Gupta et al. 1982)

Według katalogu zbiorów Muzeum Narodowego w Čačak (Народни музеј Чачак), w jego zbiorach znajduje się fragment meteorytu o wadze 1,23 kg.

W polskich kolekcjach znajduje się tylko połówka okazu meteorytu o wadze 348 g w zbiorach Muzeum Geologicznego Instytutu Nauk Geologicznych UJ (Pilski 2001).^[4]

W katalogu online zbiorów muzeum w Waszyngtonie (NMNH) znajdują się zdjęcia płytki cienkiej (thin section) tego rzadkiego meteorytu.

Lokalizacja

Okolice miasta Čačak na przestrzeni 30 lat były trzykrotnie miejscem spadku meteorytów. Po spadku meteorytu Jelica, już po niecałych dwóch latach, 28 września 1891 roku, spadł meteoryt Guêa (meteoryt kamienny Stone-uncl, TKW 1915 g)^[5], natomiast 6 czerwca 1919 roku na południe od miasta Čačak spadł meteoryt Cacak (chondryt OC, TKW 212 g)^[6].

Mapa okolic spadku meteorytu (Döll 1890)

Mapa okolic z zaznaczonymi miejscami znalezienia okazów meteorytu Jelica (mapa Döll 1890). Meteoryty znajdowano w sąsiedztwie wsi: Baluga, Ježevica (tu najwięcej), Karača, Lipnica, Viljuša i Zablaće.

Znalezione okazy (Döll 1890) Łączna masa 25 okazów wyszczególnionych w tabeli wynosi 30,830 kg.

Mapy

Wsie Baluga, Banjica, Ježevica, Kanjica, Lipnica, Vapa, Viljuša, Trnava, Zablaće (źródło: Mapy austro-węgierskie, 1880-1912). Współrzędne na mapie w układzie odniesienia Ferro[7]

Galerie

Masa główna (~7,38 kg)[3] meteorytu Jelica w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Belgradzie	Fragment meteorytu Jelica (13,2 g, najdłuższy rozmiar 2,1 cm) w kolekcji Geological Survey of India, Calcutta	Kompletny okaz (692 g) meteorytu Jelica w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Budapeszcie
Okaz (404 g) meteorytu Jelica w zbiorach Eötvös Loránd University w Budapeszcie (fot. Zsolt Kereszty)	Okaz meteorytu Jelica (511,0 g) w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu (fot. Tomasz Jakubowski)	Fragment meteorytu w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Pradze (fot. Tomasz Jakubowski)

Bibliografia

• Döll Eduard, (1890), Der Meteorfall im Jeliza-Gebirge in Serbien am 1. December 1889, Verhandlungen der Kaiserlich-Königlichen Geologischen Reichsanstalt, 40, Heft 3, 1890, s. 70-77.^[8] Plik DjVu.

• Losanitsch S.M., (1892), Analyse des Meteoriten von Jelica, Berichte der Deutschen chemischen Gesellschaft zu Berlin, 25, 1892, s. 876-880. Plik DjVu.

• Koblitz Jörn, MetBase. Meteorite Data Retrieval Software, Version 7.3 (CD-ROM), Ritterhude, Germany 1994-2012. MetBase.

• Niessl Gustav von, (1890), Ueber die Bahn der am 1. December 1889 bei Čačak am Jeliza-Gebirge in Serbien gefallenen Meteoriten, Verhandlungen des Naturforschenden Vereines in Brünn, 29, 1890, s. 166-178. Plik not available.

• Pilski Andrzej S., (2001), Meteoryty w zbiorach polskich, Olsztyn 2001.^[9]

• +Станојевић А., (1891), О јеличком метеориту и метеорима у опште, Краљевско-Српска Државна Штампарија, Београд 1891. Plik IMG.

• +Žujović Jovan (Жујовић Ј.M.), (1890), Јелички метеорит, Београд 1890. Plik IMG.

• +Žujović Jovan (Жујовић Ј.M.), (1895), Петрографија: II Стратификоване стене, III Метеорити, Краљевско-Српска Државна Штампарија, Београд 1895. Plik IMG.

Przypisy

Zobacz również

• kolekcja Muzeum Historii Naturalnej w Belgradzie
• kolekcja Eötvös Loránd University Budapest
• kolekcja Muzeum Historii Naturalnej w Pradze
• meteoryt Soko-Banja

Linki zewnętrzne

• Meteoritical Bulletin Database (MBD) – meteoryt Jelica
• Encyclopedia of Meteorites (EoM) – meteoryt Jelica

• Muzeum Historii Naturalnej w Belgradzie (Natural History Museum in Belgrade; Belgrade, Nat. Hist. Mus.) – Prirodnjački muzej u Beogradu  ●  Geološki sektor
• Muzeum Historii Naturalnej w Budapeszcie (Hungarian Natural History Museum, Budapest; Budapest, Nat. Mus.) – Magyar Természettudományi Múzeum Budapest  ●  Katalog Tokody (1951)  ●  Meteorites in the Carpatian Basin (english); Kárpát-medencei meteoritok (hungarian)  ●  [katalog → Ravasz (1969)]
• Muzeum Historii Naturalnej w Londynie (Natural History Museum London; London, Nat. Hist. Mus.) – Natural History Museum London  ●  [katalogi → Fletcher (1896); Prior (1953); Grady (2000)]
• Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu (Natural History Museum Vienna; Vienna, Naturhist. Mus.) – Naturhistorisches Museum Wien  ●  Die Meteoritensammlung  ●  Mineralogy & Petrography  ●  [katalogi → Partsch (1843); Brezina (1885); Brezina (1895); Brezina (1896); Berwerth (1903)]
• Vernadsky Institute of Geochemistry and Analytical Chemistry of Russian Academу of Sciences (The Laboratory of Meteoritics; Moscow, Vernadsky Inst. Geochem.) – Институт геохимии и аналитической химии им. В.И. Вернадского Российской академии наук (Лаборатория метеоритики), ГЕОХИ РАН  ●  Jelica  ●  [katalog → Явнель (1986)]
• Muzeum Narodowe w Čačak – Народни музеј Чачак
• Muzeum Historii Naturalnej w Pradze (Prague Natural History Museum; Prague, Nat. Mus.) – Národí Muzeum Praha  ●  Sbírka meteoritů a Sbírka přírodních skel - tektitů  ●  Muzeum 3000: Rok od pádu čeljabinského meteoritu. Spadlo něco u nás?  ●  CES on-line: Sbírka meteoritů  ●  [katalog → Tuček (1981)]

• Meteoryt Jelica w kolekcjach polskich – katalog PTMet

• Wikipedia – Čačak
• Wikipedia (EN) – Ježevica (Čačak)

• Portal Meteorite Picture of the Day – Jelica

• Soko-Banja.org – Branislav Krivokapić: Sokobanjski meteorit
• Blic.rs – Svi srpski meteoriti

Co jeszcze na stronę? (What else should be added to the page?) (poszukać, uzupełnić …)

• serbskie publikacje
• okoliczności spadku
• mapy