O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.
(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)


Niedźwiada

Z Wiki.Meteoritica.pl

0

Pierwszy polski paleometeoryt?

Meteoryt Niedźwiada, szlif (obraz z mikroskopu elektronowego; Gazda et al. 2014)

W Muzeum Meteorytów i Bursztynu w Kazimierzu Dolnym prezentowana jest licząca ponad 50 okazów kolekcja meteorytów ze zbiorów Adama Ignaciaka (członek PTMet). Wśród eksponatów można obejrzeć m.in. okaz paleometeorytu Niedźwiada!

W lutym 2013 roku w trakcie kopania studni we wsi Górka Lubartowska, gmina Niedźwiada, pow. lubartowski, woj. lubelskie, Grzegorz Bukowski z Muzeum Minerałów Młyn Hipolit znalazł metaliczny, czarno-brunatny kilkugramowy kamyk. Wstępne analizy (zawartość niklu, ślady taenitu i reliktów schreibersytu) wskazują, że jest to paleometeoryt żelazny. Wiek osadów (eocen) w których znaleziono meteoryt szacuje się na kilkadziesiąt (~40) milionów lat.[1]

W momencie znalezienia okaz miał wymiary ok. 20×14×7 mm i ważył 7,348 g. Na wadze hydrostatycznej ustalono jego gęstość na 7,034 g/cm3.

Złoża bursztynu

Występowanie płytkich złóż bursztynu na północnej Lubelszczyźnie (złoże „Górka Lubartowska” na północ od Lubartowa) w utworach eocenu już dawno zostało udokumentowane (Kramarska et al. 2008). Korzystając z okazji dotarcia do bursztynonośnych warstw podczas kopania studni we wsi Górka Lubartowska, kolekcjoner bursztynu Grzegorz Bukowski przeszukał urobek z niej i w osadach pochodzących z głębokości ok. 14 metrów znalazł obiekt, który okazał się meteorytem. Rok później kolekcjoner i badacz bursztynów Lucjan Gazda[2], w cienkiej warstwie (ok. 10 cm) twardego piaskowca glukonitowo-kwarcowego[3] zalegającej na głębokości 14 m, znalazł w części stropowej warstwy, nietypowo wyglądający okaz bursztynu. Ciemnowiśniowa bryłka bursztynu nosiła ślady plastycznej deformacji. Pan Gazda powiązał znalezienie meteorytu z nietypowym bursztynem oraz twardym piaskowcem i zaproponował hipotezę, że są one skutkiem kraterotwórczego spadku meteorytu.

Profil studni, gdzie znaleziono meteoryt (Gazda et al. 2014):

Głębokość [m] cechy
do 7,0 piaski polimiktyczne, plejstoceńskie
7,0-8,0 piaski pylaste glaukonitowe z okruchami bursztynu
8,0-8,5 mułki czarne, organiczne
8,5-14,0 piaski glaukonitowe z okruchami bursztynu (w dolnej ich warstwie znaleziono meteoryt)
14,0-14,1 piaskowiec glukonitowo-kwarcowy z bursztynem (w tej warstwie znaleziono impaktyt bursztynowy; górna warstwa piaskowca jest twardsza, tkwiące w niej bursztyny są podobne do znalezionego impaktytu, natomiast bursztyny z warstwy spodniej (mniej twardej) są bardziej pokruszone oraz nie wykazują zmian termicznych i ciśnieniowych (inf. Lucjan Gazda))
14,1-21,0 pył piaszczysty glaukonitowy z bursztynem (w tej warstwie występuje bursztyn o jubilerskiej jakości)
21,0-22,0 piaski glaukonitowo-kwarcowe z fosforytami i okruchami bursztynu
poniżej 22,0 margle kredowe

Wstępne wyniki i wnioski z badań impaktytu bursztynowego oraz dalszych poszukiwań (Gazda et al. 2014):

  • geneza piaskowca jest syngenetyczna ze znalezionym impaktytem bursztynowym;
  • widmo absorpcyjne w zakresie podczerwonym badanego impaktytu bursztynowego różni się od widma normalnych bursztynów z tego złoża, jego wygląd może sugerować, że był on „wygrzany”; bryłka nosi również ślady „uplastycznienia”;
  • znaleziono w nim: małe inkluzje zawierające Fe, NI, Cr i Mn, inkluzje siarczku wapnia nie występującego w typowych bursztynach oraz metaliczne (Fe) kulki;
  • w toku dalszych poszukiwań znaleziono małe okruchy bursztynu wykazujące własności magnetyczne; znaleziono również wiele „metalowych fragmentów”;
  • znaleziska z innych odwiertów/studni oraz zasięg warstwy „twardego piaskowca” sugerują, że ewentualny krater mógł mieć średnicę nawet 20 km!


Streszczenie referatu wygłoszonego 29 maja 2014 roku podczas dorocznych spotkań badaczy bursztynu w PAN Muzeum Ziemi w Warszawie (Gazda et al. 2014):

«
Impaktyt bursztynowy z eocenu Górki Lubartowskiej
Gazda Lucjan[2], Mendyk Ewaryst, Rawski Michał, Skrzypiec Krzysztof

W profilu studni w Górce Lubartowskiej, na głębokości 14 m stwierdzono występowanie poziomu ok. 10 cm bardzo twardego piaskowca glaukonitowo-kwarcowego o spoiwie krzemionkowym. Studnię wykonano ok. 200 m na zachód od udokumentowanego w kat. D złoża bursztynów Górka Lubartowska. Profil studni jest bardzo zbliżony do notowanych w otworach dokumentujących złoże, w których w stropowej części pojawia się jedna lub dwie ławice cienkich piaskowców.

Na stropowej powierzchni piaskowca znaleziono wiśniowy bursztyn o plastycznie zdeformowanej powierzchni, wprasowany w strukturę skały. Pozycję w profilu oraz stan zachowania bursztynu można wiązać ze znalezionym powyżej meteorytem (L. Gazda i in. – Paleometeoryt Niedźwiada, w opracowaniu[4]). Diagenezę piaskowca należy wiązać z upadkiem meteorytu, a piaskowiec i zmieniony bursztyn traktować jako impaktyt.

W referacie przedstawione będą wyniki badań fizyko-chemicznych i geochemicznych bursztynowego impaktytu oraz porównawczo bursztynu z leżących poniżej piaskowca, luźnych mułków i piasków glaukonitowych (fot.).

Podjęte badania mogą być istotnym elementem w odtwarzaniu warunków sedymentacji i zachowania osadów bursztynonośnych eocenu Lubelszczyzny.

»


Aby móc opublikować więcej szczegółów o samym meteorycie musimy poczekać na prezentację dra Lucjana Gazdy z Politechniki Lubelskiej Wstępne badania paleometeorytu Niedźwiada, w czerwcu 2014 roku na konferencji meteorytowej we Wrocławiu.

Zapowiadają się ciekawe badania i być może pierwszy polski paleometeoryt!?

Paleometeoryty

Pojęciem paleometeoryt („stary meteoryt”) określa się dwie grupy meteorytów: meteoryty reliktowe (ang. relict meteorites) i meteoryty kopalne (ang. fossil meteorites). Mówimy o „starych meteorytach” nie w sensie odnoszącym się do bezwzględnego wieku tych meteorytów, gdyż większość z nich uformowała się podczas powstawania Układu Słonecznego i mają one absolutny wiek około 4,6 miliarda lat (z wyłączeniem meteorytów z Marsa i Księżyca, które są dużo młodsze). Mówimy o ich wieku ziemskim (ang. terrestrial age), czyli czasie liczonym od ich spadku na powierzchnię Ziemi. Niektóre meteoryty spadły bardzo dawno na tereny, które pozwoliły zabezpieczyć je od niesprzyjających warunków atmosferycznych i zachować pierwotny skład mineralny, podczas gdy inne dosłownie skamieniały, a tym samym zachowały się po nich tylko „ślady” (Peucker-Ehrenbrink et al. 2001; Drouard et al. 2019[5]).

Większość meteorytów ulega dosyć szybko procesowi degradacji (wietrzenia) w utleniających warunkach panujących na powierzchni Ziemi. Jeśli spadek miał miejsce na teren pustyni – na zimną i lodową Antarktydę lub na gorące i suche pustynie Afryki, Australii lub Półwyspu Arabskiego – okazy mogą przetrwać kilkadziesiąt tysięcy lat. Najszybciej wietrzeją chondryty[6], większe szanse przetrwania mają uboższe w metaliczne żelazo achondryty. Najstarsze znalezione meteoryty z gorących pustyń to meteoryty księżycowe: Dhofar 025[7] i Dhofar 908[8] o wieku ziemskim, odpowiednio, 500 i 360 tysięcy lat oraz meteoryt marsjański Dhofar 019[9] mający 340 tysięcy lat[10], kilkanaście meteorytów z Antarktydy jest starszych, mają one ponad 480 tys. lat. Dwa najstarsze meteoryty z zimnej Antarktydy mają po około 2 miliony lat, są to: Allan Hills 88019 (chondryt typu H5)[11] i Lewis Cliff 86360 (chondryt typu L4)[12] (Lauretta et al. 2006).

Stopień zachowania meteorytów po spadku zależy od warunków panujących w rejonie gdzie spadły i od dalszej historii geologicznej terenu. Meteoryty z Antarktydy, wbrew pozorom, zachowały się w lepszym stanie niż okazy znajdowane na suchych, gorących pustyniach (meteoryt uwięziony w lodzie, ale w środowisku bez tlenu, będzie mniej podatny na wietrzenie, niż okaz leżący płytko nawet na ekstremalnie suchej pustyni). Wiele znalezisk na Antarktydzie ma wiek ziemski ponad 300 tysięcy lat, natomiast niewiele okazów znalezionych poza nią osiąga 40000 lat. Wiek meteorytów z Omanu, Zachodniej Australii czy Roosevelt County w USA nie przekracza 50 tys. lat (Lauretta et al. 2006). Jeśli w wyniku procesów geologicznych, meteoryt trafi do środowiska beztlenowego, tzn. zostanie pochłonięty przez osady (lub lód) i odcięty od zabójczego tlenu może przetrwać miliony lat w stanie niewiele zmienionym lub ulec metasomatozie. Granica pomiędzy silnie zwietrzałymi meteorytami, a paleometeorytami jest nieostra.

Meteoryty kopalne

Meteoryty kopalne to takie, które zostały zachowane w osadach geologicznych lub innych warstwach, w których panujące warunki sprzyjają zachowaniu pierwotnego składu i struktury meteorytu. Ziemski wiek takich meteorytów liczony jest w dziesiątkach milionów lat, większość z nich to meteoryty żelazne. Najbardziej znanym meteorytem kopalnym jest meteoryt żelazny typu IIAB Lake Murray[13], którego wiek szacuje się na około 110-120 milionów lat.[10]

Meteoryty reliktowe

Mianem meteorytów reliktowych określa się bardzo zmienione obiekty pochodzenia meteorytowego znajdowane w pokładach skał. Są one zbudowane głównie z minerałów wtórnych, ale zachowała się struktura pierwotna meteorytu. Większość meteorytów reliktowych to meteoryty kamienne. Najbardziej znane i najstarsze to znaleziska ze Szwecji: Österplana[14] i Brunflo[15], których wiek szacuje się na około 460 milionów lat[16]. Są to pozostałości po meteorytach kamiennych, chondrytach zwyczajnych.[10]

W Meteoritical Bulletin Database meteoryty reliktowe zdefiniowano następująco: „relict meteorite: A highly altered object that may have a meteoritic origin. These are dominantly (>95%) composed of secondary minerals formed on the body on which the object was found”.


Lokalizacja

Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
© Jan Woreczko & Wadi

(G) Górka Lubartowska

* W 2018 roku Google zmieniło zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie (pomaga Ctrl+F5); więcej → Szablon:GEMap-MyWiki


Galerie

XXVIII Spotkania badaczy bursztynu (Warszawa, 29 maja 2014 r.; fot. Jan Woreczko)


Informacja o znalezisku: Teleexpress 9 czerwca 2014 r. (07:30-08:09)


Bibliografia

  • Brachaniec Tomasz, Broszkiewicz Adam, (2013), Kopalne meteoryty, Meteoryt, 1, 2013, s. 16–17. Plik PDf.
  • +Gazda Lucjan, Mendyk Ewaryst, Rawski Michał, Skrzypiec Krzysztof, (2014), Impaktyt bursztynowy z eocenu Górki Lubartowskiej, w: XXVIII Spotkania badaczy bursztynu. Nowości o bursztynie, broszura (streszczenia referatów), PAN Muzeum Ziemi w Warszawie, 2014.
  • +Kramarska Regina, Kasiński Jacek R., Sivkov Vadim, (2008), Bursztyn paleogeński in situ w Polsce i krajach ościennych – Geologia, eksploatacja, perspektywy, Górnictwo Odkrywkowe, 2–3, 2008, s. 97–110.
  • Lauretta Dante S., McSween Harry Y., (2006), Meteorites and the Early Solar System II, University of Arizona Press, 2006, (s. 889-905: Jull T.A.J., Terrestrial Ages of Meteorites). ISBN 978-0-8165-2562-1. Plik aDs; plik PDFs.
  • Peucker-Ehrenbrink Bernhard, Schmitz Birger, (2001), Accretion of Extraterrestrial Matter Throughout Earth’s History, Springer Science+Business Media New York 2001, (s. 241-266: Jull T.A.J., Terrestrial Ages of Meteorites; s. 319-331: Schmitz B., Tassinari M., Fossil Meteorites). ISBN 978-1-4613-4668-5. Plik dOi.
  • Simms Mike, (2014), Niezwykła historia najbardziej „zwyczajnych” meteorytów: chondryty L, Meteoryt, 1, 2014, s. 4–8. Plik PDf.

Przypisy

  1. ^ Eocen – środkowa epoka paleogenu, trwająca około 22 milionów lat (od 56,0 do 33,9 mln lat temu) (Wikipedia)
  2. ^ a b dr Lucjan Gazda – Politechnika Lubelska, Wydział Budownictwa i Architektury, Katedra Geotechniki
  3. ^ Glaukonit – minerał z gromady krzemianów, zaliczany do minerałów ilastych; pospolity i szeroko rozpowszechniony (Wikipedia)
  4. ^ referat przygotowywany na konferencję meteorytową we Wrocławiu
  5. ^ bardzo ciekawy artykuł o wieku meteorytów z pustyni El Médano na Atakamie w Chile: Drouard A., Gattacceca J., Hutzler A., Rochette P., Braucher R., Bourlès D., ASTER Team, Gounelle M., Morbidelli A., Debaille V., Van Ginneken M., Valenzuela M., Quesnel Y., Martinez R., (2019), The meteorite flux of the past 2 m.y. recorded in the Atacama Desert, Geology, 2019. Plik PDF; więcej → woreczko.pl – Wydarzenia • Events
  6. ^ niewiele chondrytów pustynnych osiąga wiek ziemski 40000 lat
  7. ^ meteoryt księżycowy Dhofar 025, znalezisko z 2000 roku w Omanie; typ Lunar (anorth), TKW 751 g
  8. ^ meteoryt księżycowy Dhofar 908, znalezisko z 2003 roku w Omanie; typ Lunar (anorth), TKW 245 g
  9. ^ meteoryt marsjański Dhofar 019, znalezisko z 2000 roku w Omanie; typ shergottyt SHE, TKW 1056 g
  10. ^ a b c Brachaniec (2013); IMCA Insights
  11. ^ meteoryt kamienny Allan Hills 88019, znalezisko z 1988 roku na Antarktydzie; chondryt zwyczajny H5, TKW 57,4 g
  12. ^ meteoryt kamienny Lewis Cliff 86360, znalezisko z 1986 roku na Antarktydzie; chondryt zwyczajny L4, TKW 181,5 g
  13. ^ meteoryt żelazny Lake Murray, znalezisko z 1933 roku w USA; typ IIAB, TKW 270 kg
  14. ^ meteorytów reliktowych Österplana jest zarejestrowanych w Meteoritical Bulletin Database ponad 60 znalezisk (stan październik 2014)
  15. ^ meteoryt reliktowy Brunflo, znalezisko z 1980 roku w Szwecji; typ Relict H
  16. ^ Simms (2014); tam m.in. o wielkim bombardowaniu Ziemi przez meteoryty 467 milionów lat temu
  17. ^ a b w warstwie stropowej piaskowca tkwiące w nim bursztyny są podobne do znalezionego impaktytu, natomiast bursztyny z warstwy spodniej (mniej twardej) są bardziej pokruszone oraz nie wykazują zmian termicznych i ciśnieniowych (inf. Lucjan Gazda)

Zobacz również

Linki zewnętrzne

Media

(Meteoryt Niedźwiada: Grzegorz Bukowski, Garwolin 5.10.2014, prelekcja dla Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego)
YouTube – Meteoryty
Osobiste