O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.


Aerolit Okraszewskiego

Z Wiki.Meteoritica.pl

1

Skarby gabinetów osobliwości

Przeglądając stare rocznik gazet można natknąć się na ciekawe informacje.

W tomie 4 Biblioteki Warszawskiej z 1842 roku znajduje się obszerna relacja[1] Stanisława Okraszewskiego z jego podróży do Wiednia. W końcu 1841 r. wyruszył w podróż przez Galicję i Kraków do Wiednia, skąd po rocznym pobycie udał się do Niemiec. Swoje wrażenia z odbytej podróży opisał barwnie i ciekawie w opublikowanych później Szkicach podróżnego w przelocie przez Europę w r. 1842. Był Okraszewski człowiekiem żywo zainteresowanym nauką czemu dał wyraz opisując szczegółowo m.in. wiedeńskie muzea.

Fragment relacji z wizyty Okraszewskiego (1842) w wiedeńskim muzeum historii naturalnej (s. 14) (pisownia oryginalna, wyróżnienia w tekście Redakcja):

«

(…) Między aerolitami odznacza się jedyny może w swoim rodzaju a 150 funt. ważący kamień znaleziony w Elbogen, szkoda jednak iż spadek jego z powietrzokręgu nie jest udowodnionym. Rzadkością już jest kamień podobny 5 tylko funtów ważący; koniecznie się tu przeto pochlubić muszę iż do zbioru ś.p. hrabiego Generała Chodkiewicza ofiarowałem aerolit piętnastofuntowy, na którego burzliwy i grzmotny spadek, własnémi oczyma na ziemi naszéj patrzałem. (…)

»


Bardzo ciekawa jest zawarta w tym fragmencie dygresja dotycząca aerolitu. Z opisu wynika, że Stanisław Okraszewski był świadkiem spadku meteorytu i posiadał jego okaz o wadze 15 funtów (ok. 7 kg)! Okaz ten przekazał do zbioru „ś.p. hrabiego Generała Chodkiewicza”.

Co i gdzie spadło?

Stanisław h. Lubicz Okraszewski (1785-1865) (herbu Lubicz) – poeta, krytyk, nauczyciel; po swoich licznych wojażach po Europie osiadł ok. 1824 roku we wsi Tychoml na Wołyniu na Ukrainie, gdzie zmarł w 1865 roku (źródło: iPBS).[2]

Prawdopodobnie wymienionym przez Okraszewskiego (1842) „ś.p. hrabią Generałem Chodkiewiczem”, był Aleksander Chodkiewicz mieszkający w niedalekim Młynowie, w którym zmarł w 1838 roku?

Aleksander Franciszek Chodkiewicz (1778-1838) (herbu Gryf z Mieczem) był pisarzem, chemikiem, mecenasem kultury, kolekcjonerem, senatorem Królestwa Polskiego i oficerem Armii Wielkiego Księstwa Litewskiego (źródło: Wikipedia). Interesująca jest jego działalność kolekcjonerska. Chodkiewicz, jak wielu możnych tamtych czasów, zgromadził olbrzymi zbiór książek, obrazów, minerałów i numizmatów, czyli modny wówczas tzw. gabinet osobliwości[3]. Zbiór ten znajdował się początkowo w Pekałowie, później w Warszawie i ostatecznie znalazł się w pałacu w Młynowie na Ukrainie. Zbiór ten uległ później rozproszeniu, zlicytowaniu i częściowemu zniszczeniu na początku XX wieku. Pozostałości zbioru zostały przekazane razem z archiwaliami w 1920 i 1936 roku do Muzeum Narodowego w Krakowie, a po wojnie, jako tzw. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów, trafiło do Archiwum Narodowego w Krakowie (źródło: Wikipedia).


Jeśli rzeczywiście Okraszewski był świadkiem spadku meteorytu i posiadał jego okaz, to prawdopodobnie zdarzenie to miało miejsce na Ukrainie pomiędzy rokiem 1824, kiedy to przeprowadził się do wsi Tychoml, a 1838 rokiem, w którym zmarł właściciel gabinetu osobliwości Chodkiewicz, mieszkający w nieodległej wsi Młynów?

W katalogu meteorytów Meteoritical Bulletin jest zarejestrowany w tym okresie na tym terenie tylko spadek meteorytu Okniny.

Czy zaginiony okaz „aerolitu Okraszewskiego (Chodkiewicza)” to masa główna meteorytu Okniny? Spadek tego meteorytu miał miejsce rano 8 stycznia 1834 roku na terenie Ukrainy w powiecie krzemienieckim. Według skąpych relacji spadł wówczas pojedynczy okaz meteorytu kamiennego (chondryt zwyczajny LL6) wagi ok. 30 funtów, z czego zachowało się w zbiorach tylko ~300 gramów! Wsie Okniny, TychomlMłynów leżą bardzo blisko siebie.


Ile jeszcze skarbów zawierały dawne gabinety osobliwości (Kunstkamera)?[3] Pewnie nigdy się już nie dowiemy.

Sugestia Pokrzywnickiego

Jerzy Pokrzywnicki w swoim przeglądzie powojennych kolekcji w Polsce (Pokrzywnicki 1964, Bulletin), wymienia nazwisko Okraszewskiego, jako kustosza zbiorów króla Stanisława Augusta oraz że mogły znajdować się w niej meteoryty:

«
Pokrzywnicki (1964, Bulletin)

(…) Maybe there were meteorites in the collection of King Stanisław August (the custodian Okraszewski). Howewer, there are not the slightest data on this subject. (…)

»


Ciekawostka

O atencji z jaką odnosił się do nauki Stanisław Okraszewski, świadczy przypis jaki zamieścił w swoich szkicach na temat słowa natura/przyroda (pisownia oryginalna):

«

(*) Nie mogę przystać na wyraz nowotny przyroda zamiast natura. Jedyną jego zaletą jest: że skraca zbyt długie przyrodzenie, lecz równie jest niewłaściwym. — Wszedłszy w naturę języka naszego przekonamy się iż przyjmek polski przy, oznaczając tylko dodatek, przykładkę do większéj jakiéj całości, żadnym cudem ogarniać nie może największéj ze wszystkich całości natury. Jeden rój więcéj po wyrojeniu się pasieki, niespodziane jagnie po wykoceniu się stada, raptem wykwitła brodawka na nosie, oto prawdziwa przyroda do pasieki, do owiec, do nosa, lecz wyżéj niechaj lichego wyrazu tego źle zrozumiany puryzm nie wystrycha. Szkoda że zwyczaj wielki ten prawodawca językowy nie pozwala nam natury raczéj urodą nazywać. — Wyraz ten ogarniałby wtenczas, wszystko co się rodzi i urodzi lecz, zalotny nasz język oderwał nadobną tę nazwę od pnia do konarów od maju, a sam tylko kwiat natury nim uczcił i piękność.

»


Lokalizacja

Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
© Jan Woreczko & Wadi

(M) Młynów, (T) Tychomel

Miejsce spadku meteorytu Okniny

* W listopadzie 2013 roku firma Google zmieniła zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie; → więcej Szablon:GEMap

Wieś Tychomel (dawn. Tychoml, ukr. Тихомель) w obwodzie chmielnickim, w rejonie biłohirskim.

Wieś Młynów (ukr. Млинів) w obwodzie rówieńskim, rejon młynowski.


Bibliografia

  • Okraszewski Stanisław h. Lubicz, (1842), Szkice podróżnego w przelocie przez Europę w r. 1842 (Część czwarta i piąta),[4] Biblioteka Warszawska, 4, 1842, s. 1-236 (s. 14). Plik DjVu; plik PDF.
  • Pokrzywnicki Jerzy, (1964), Meteorites missing from the Polish Collections, Bulletin de la Société des Amis des Sciences et des Lettres de Poznań. Série B. Sciences mathématiques et naturelles, Livr. XVII, Poznań 1964, s. 127-138, (s. 128). Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • Woreczko Jan, (2016), Doniesienia z Wiki. Skarby gabinetów osobliwości, Meteoryt, 2, 2016, s. 13. Plik not available; plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .

Przypisy

  1. ^ w zasadzie ostatnia jej część
  2. ^ wieś tę dostał od babki Leona Sapiechy, którego był nauczycielem i z którym podróżował po Europie (źródło: iPBS)
  3. ^ niem. Kunstkamera (gabinet osobliwości, ang. cabinet of curiosities, fr. cabinet de curiosités) – kolekcje dzieł sztuki, egzotycznych przedmiotów, zabytków, minerałów i skamieniałości oraz osobliwości (kuriozów) świata przyrody i kultury; popularna wśród ludzi zamożnych moda, zwłaszcza w XVI i XVII wieku, na tworzenie zbiorów różnych przedmiotów, tworzeniu których sprzyjały liczne podróże i fascynacja odkryciami naukowymi ich właścicieli; na bazie takich zbiorów powstało później wiele instytucjonalnych naukowych kolekcji; Wikipedia – Kunstkamera
  4. ^ pełny tytuł części czwartej: Szkice podróżnego w przelocie przez Europę w r. 1842. (Część czwarta i piąta) Przez S.O. Zakłady naukowe wiedeńskie. — Szkoły. — Akademia. — Muzea. — Instytut weterynarski.

Zobacz również

Linki zewnętrzne

Osobiste