PayPal-donate (Wiki).png
O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.

(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)

Wyszków

Z Wiki.Meteoritica.pl

(Różnice między wersjami)
m
m
Linia 27: Linia 27:
{{BQuote-end}}
{{BQuote-end}}
-
W 2023 roku okaz trafił do laboratorium Narodowego Centrum Badań Jądrowych w Otwocku (NCBJ), gdzie wykonano szczegółowe analizy (Tymiński et al. 2024). W obserwacji mikroskopowej nie stwierdzono cech typowych dla chondrytów. Następnie wykonano pomiary spektrometrii promieniowania gamma na detektorze HPGe (ang. ''high-purity germanium'') na zawartość radionuklidów kosmogenicznych, nie rejestrując ich podwyższonej zawartości, co wskazało na ziemskie pochodzenie próbki. Dodatkowe badania przeprowadzono na Politechnice Warszawskiej z użyciem elektronowego mikroskopu skaningowego (SEM, ang. ''scanning electron microscope''). Analizując skład chemiczny techniką elektronów wstecznie rozproszonych (BSE, ang. ''backscattered electrons'') nie stwierdzono obecności niklu na poziomie oczekiwanym dla próbek kosmicznych.{{!SEM|}} Wyniki wszystkich analiz nie potwierdziły hipotezy kosmicznego pochodzenia próbki z Wyszkowa.
+
W 2023 roku okaz trafił do laboratorium Narodowego Centrum Badań Jądrowych w Otwocku (NCBJ), gdzie wykonano szczegółowe analizy (Tymiński et al. 2024). W obserwacji mikroskopowej nie stwierdzono cech typowych dla chondrytów. Następnie wykonano pomiary spektrometrii promieniowania gamma na detektorze HPGe (ang. ''high-purity germanium'') na zawartość radionuklidów kosmogenicznych{{!CRE age|}}, nie rejestrując ich podwyższonej zawartości, co wskazało na ziemskie pochodzenie próbki. Dodatkowe badania przeprowadzono na Politechnice Warszawskiej z użyciem elektronowego mikroskopu skaningowego (SEM, ang. ''scanning electron microscope'').{{!SEM|}} Analizując skład chemiczny techniką elektronów wstecznie rozproszonych (BSE, ang. ''backscattered electrons'') nie stwierdzono obecności niklu na poziomie oczekiwanym dla próbek kosmicznych. Wyniki wszystkich analiz nie potwierdziły hipotezy kosmicznego pochodzenia próbki z Wyszkowa.
'''Wszystko wskazuje na to, że jest to [[:Category:Pseudometeoryty|pseudometeoryt]].'''
'''Wszystko wskazuje na to, że jest to [[:Category:Pseudometeoryty|pseudometeoryt]].'''

Wersja z 22:43, 10 cze 2026

1i
„Meteoryt” Wyszków (fot. Anna Grabowska)

Przeglądając katalog Rainera Bartoschewitza (Bartoschewitz Meteorite Lab., Gifhorn) w poszukiwaniu informacji o polskich meteorytach, znajdujemy w nim informację o dwóch nieznanych wcześniej „meteorytach”: Wyszków i Uście Gorlickie. Oba nie są zgłoszone oraz brak o nich szczegółowych informacji. Dopiero w 2023 roku okaz z Wyszkowa trafił do laboratorium, gdzie rozstrzygnięto jego prawdziwą naturę (Tymiński et al. 2024).

Fragment katalogu meteorytów Bartoschewitza z opisem fragmentu „meteorytu” Wyszków (wersja katalogu z 14 listopada 2018 r.):

Name country *fall
find 		total weight
(kg) 		type BC-no. specimen BC-weight
(gms)
WYSZKOW §[1] Poland 2011 0,00912[2] L~5[3] 2500.1 cut piece 0,17
W kolekcji odcięty fragment chondrytu zwyczajnego typu L~5, pochodzący z okazu w wadze 9,12 g (rzeczywista waga okazu to 54,02 g, rozmiary 48×40×22 mm (Kosiński 2019)).[4]


Co to za „meteoryt”?!

Zdjęcia okazu i jego przekroju znajdują się w publikacji Kosińskiego (2019), tam też więcej szczegółów o znalazcy i okazie. Za Kosiński (2019):

«

W 2011 roku na terenie miasta Wyszkowa (woj. mazowieckie) w czasie prac terenowych prowadzonych w ramach badań środowiska naturalnego i kulturowego oraz mających na celu poszukiwanie ciekawych obiektów przyrodniczych, znaleziony został niewielki kamień. Okaz znajdował się ok. 25 cm pod powierzchnią terenu (pod roślinnością trawiastą), (…)

(…) Znalazca – Krzysztof Matwiejczyk – uznając, że okaz jest wart bliższego zainteresowania, zabrał go ze sobą. (…) Na uzyskanej powierzchni ukazały się struktury pod wieloma względami podobne do chondrytów zwyczajnych typu H lub L z niewielkim fragmentem o innych cechach oraz kilkumilimetrowym „rodzynkiem” wyraźnie metalicznym (żelaznym).

Na pewien czas okaz znalazł miejsce na półce. Zdając sobie jednak sprawę z ewentualnej wartości znaleziska oraz rozumiejąc znaczenie prawdopodobnie nowego meteorytu dla polskiej meteorytyki znalazca bezskutecznie próbował zainteresować nim środowisko PTMet (w Olsztynie, w kwietniu 2013 r.).

Pod koniec 2013 roku, podjęta została decyzja o odcięciu z okazu niewielkiego fragmentu (w miejscu wcześniej szlifowanym). Część tego fragmentu trafiła do znanego badacza meteorytów p. R. Bartoschewitz’a (Bartoschewitz Meteorite Lab - Gifhorn), nota bene członka PTMet. Odpowiedź potwierdzająca, że przesłany fragment pochodzi z meteorytu przyszła bardzo szybko – z propozycją dalszych badań, jednak znalazca uważał, że znaleziony okaz powinien być przebadany w Polsce. Ale z różnych powodów nie jest to tak proste jak by się wydawało. (…)

»


W 2023 roku okaz trafił do laboratorium Narodowego Centrum Badań Jądrowych w Otwocku (NCBJ), gdzie wykonano szczegółowe analizy (Tymiński et al. 2024). W obserwacji mikroskopowej nie stwierdzono cech typowych dla chondrytów. Następnie wykonano pomiary spektrometrii promieniowania gamma na detektorze HPGe (ang. high-purity germanium) na zawartość radionuklidów kosmogenicznychSzablon:!CRE age, nie rejestrując ich podwyższonej zawartości, co wskazało na ziemskie pochodzenie próbki. Dodatkowe badania przeprowadzono na Politechnice Warszawskiej z użyciem elektronowego mikroskopu skaningowego (SEM, ang. scanning electron microscope).[5] Analizując skład chemiczny techniką elektronów wstecznie rozproszonych (BSE, ang. backscattered electrons) nie stwierdzono obecności niklu na poziomie oczekiwanym dla próbek kosmicznych. Wyniki wszystkich analiz nie potwierdziły hipotezy kosmicznego pochodzenia próbki z Wyszkowa.

Wszystko wskazuje na to, że jest to pseudometeoryt.

Galerie

Powierzchnia przecięcia, fragment

Za Tymiński et al. (2024): Zgład znaleziska „Wyszków” w obrazie BSE z zaznaczonymi punktami pomiarowymi (1-7); A – widok noduli metalicznej, B – widok matrycy okazu

Fragment katalogu Bartoschewitz Meteorite Lab., Gifhorn (wersja: 14 listopada 2018 r.)

Bibliografia

  • Kosiński Janusz W., (2019), Meteoryt Wyszków (Wyszkow meteorite), Acta Soc. Metheor. Polon., 10, 2019, s. 92-94. Plik ASMP.
  • Tymiński Zbigniew, Burakowska Agnieszka, Jaśkiewicz Artur, Tymińska Katarzyna, Stolarz Marcin, Kuć Michał, Marganiec-Gałązka Justyna, Czudek Marek, Saganowski Paweł, Iller Edward, Krzesińska Agata M., (2024), Badanie zawartości radionuklidów kosmogenicznych oraz składu mineralnego skał w celu weryfikacji ich pozaziemskiego pochodzenia (Investigation of the content of cosmogenic radionuclides and the mineral composition of rocks for verification of their extraterrestrial origin), Acta Soc. Metheor. Polon., 15, 2024, s. 142-153.[6][7][8] Plik ASMP.

Przypisy

  1. ^ § – u Bartoschewitza oznacza, że meteoryt nie jest zarejestrowany w Meteoritical Bulletin Database
  2. ^ rzeczywista waga okazu to 54,02 g (Kosiński 2019)
  3. ^ tak klasyfikowany typ meteorytu („z falką ~”), np.: L~5, H~5, LL~6, oznacza w Meteoritical Bulletin Database, że klasyfikacji dokonano mierząc podatność magnetyczną (ang. magnetic susceptibility), stąd jest ona niepewna (patrz → wykres wartości podatności magnetycznej dla meteorytów i wybranych skał ziemskich); wiele okazów zgłoszonych w MBD przez Rainera Bartoschewitza ma właśnie takie oznaczenia!
  4. ^ według Tymiński et al. (2024) okaz ważył 52,8 g
  5. ^ SEM-EDS (ang. Scanning Electron Microscopy, Energy Dispersive Spectroscopy) – połączenie skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM) z spektroskopią rentgenowską z dyspersją energii (EDS/EDX), umożliwiające jednoczesną obserwację mikrostruktury próbki i analizę jej składu chemicznego. Wiązka elektronów w mikroskopie SEM skanuje powierzchnię próbki, tworząc obraz o bardzo dużym powiększeniu; oddziaływanie elektronów z atomami próbki powoduje emisję charakterystycznego promieniowania rentgenowskiego; detektor EDS mierzy energie tego promieniowania, co pozwala zidentyfikować obecne pierwiastki i oszacować ich zawartość. Wikipedia – Skaningowy mikroskop elektronowy  ●  Energy-dispersive X-ray spectroscopy
    SEM-BSE (ang. Scanning Electron Microscopy, Backscattered Electrons) – technika obrazowania w skaningowym mikroskopie elektronowym wykorzystująca elektrony wstecznie rozproszone (BSE). Wiązka elektronów pada na próbkę, a część elektronów zostaje odbita (rozproszona wstecznie) przez jądra atomowe materiału; liczba elektronów BSE zależy głównie od liczby atomowej (Z) pierwiastków obecnych w próbce: pierwiastki cięższe (wyższe Z) dają silniejszy sygnał i są widoczne jako jaśniejsze obszary, pierwiastki lżejsze (niższe Z) dają słabszy sygnał i są widoczne jako ciemniejsze obszary. Co widać?: kontrast składowy (różnice w składzie chemicznym faz), identyfikację różnych faz materiału, obserwację rozmieszczenia minerałów, wtrąceń i zanieczyszczeń, informacje o mikrostrukturze próbki. Zalety: szybkie rozróżnianie obszarów o różnym składzie chemicznym, dobra współpraca z analizą EDS, szczególnie przydatna do badania materiałów wielofazowych. Wikipedia (EN) – Scanning electron microscope. Więcej → Mikrosonda (Microprobe)
  6. ^ izotopy kosmogeniczne (ang. cosmogenic isotopes, radionuclides) – meteoroid w przestrzeni kosmicznej był wystawiony na działanie promieniowania kosmicznego. Wysokoenergetyczne cząstki promieniowania kosmicznego oddziałują z atomami w skale, powodując reakcje jądrowe i powstawanie charakterystycznych izotopów kosmogenicznych (np. 3He, 21Ne, 38Ar, 10Be, 26Al, 36Cl, 14C, 53Mn). Mierząc ich stężenia w meteorycie i znając tempo produkcji tych izotopów, można oszacować czas ekspozycji próbki na promieniowanie kosmiczne, czyli czas przebywania meteoroidu w przestrzeni kosmicznej po oddzieleniu od ciała macierzystego – czas ekspozycji na promieniowanie kosmiczne (CRE age, ang. Cosmic-Ray Exposure Age). Termin CRE age występuje głównie w artykułach dotyczących meteorytów, popularniejszym jego odpowiednikiem jest datowanie izotopami kosmogenicznymi (ang. cosmogenic nuclide dating). Badając izotopy kosmogeniczne można również określić czas od spadku – wiek pobytu meteorytu na Ziemi (ang. Terrestrial Age) (patrz → Antonin  ●  short-lived radionuclides). Badanie rozkładu izotopów w materiale pozwala określić historię ablacji/erozji skały (produkcja radionuklidów zależy od głębokości wewnątrz meteoroidu, porównując aktywności różnych izotopów można oszacować rozmiar meteoroidu przed wejściem w atmosferę oraz położenie fragmentu względem jego powierzchni). Zalety: pozwala badać procesy zachodzące w skali od tysięcy do milionów lat, dostarcza informacji niedostępnych dla klasycznych metod datowania, szeroko stosowana w badaniach meteorytów i powierzchni planet. Wikipedia (EN) – Cosmogenic nuclide
  7. ^ krótkożyciowe izotopy promieniotwórcze (SLRs, ang. Short-lived radionuclides) – radionuklidy o okresach półtrwania krótkich w porównaniu z wiekiem Układu Słonecznego (~4,567 mld lat), które były obecne podczas jego formowania, ale dziś już niemal całkowicie zanikły. Ich dawną obecność poznajemy po produktach rozpadu zachowanych w meteorytach. Najważniejsze SLRs w kosmochemii (w nawiasie okresy połowicznego rozpadu): 26Al (0,717 mln lat), 41Ca (0,10 mln lat), 36Cl (0,30 mln lat), 60Fe (2,6 mln lat), 63Mn (3,7 mln lat). Rozpad 26Al→26Mg był prawdopodobnie głównym źródłem ogrzewania młodych planetozymali prowadzącym do: metamorfizm chondrytów, topienie skał krzemianowych, oddzielenie jąder metalicznych, powstania meteorytów zdyferencjonowanych. Mierząc stężenie ekstremalnie krótkożyciowych izotopów promieniotwórczych (ang. short-lived radioactive nuklides) w meteorycie można określić tzw. wiek ziemski okazu (ang. terrestrial age; patrz → cosmogenic isotopes), tzn. czas od spadku meteorytu na Ziemię do chwili obecnej, gdy już ustały w nim procesy wytwarzania nowych nuklidów powstających w wyniku bombardowania meteoroidu promieniowaniem kosmicznym w przestrzeni pozaziemskiej. Przykładowe ekstremalnie krótkożyciowe izotopy promieniotwórcze występujące w chondrytach zwyczajnych to: 52Mn (5,6 dni), 48V (15,97 dni), 51Cr (27,7 dni), 59Fe (44,5 dni), 58Co (70,4 dni), 56Co (77,23 dni), 46Sc (83,8 dni), 57Co (271,8 dni), 54Mn (312 dni) (patrz → Antonin  ●  Sołtmany/Badania, Laubenstein et al. 2012). Wikipedia (EN) – Cosmogenic nuclide
  8. ^ wyniki analiz meteorytów Łowicz, Ribbeck, znalezisk z Litwy i okolic Cerkiewnika oraz pseudometeorytu Wyszków

Zobacz również

Linki zewnętrzne

Źródło „http://wiki.meteoritica.pl/index.php5/Wyszk%C3%B3w”
Osobiste