O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.


Sołtmany/Badania

Z Wiki.Meteoritica.pl

0

Spis treści

(strona w formie „bloga”) Na bieżąco były tu zamieszczane informacje dotyczące stopnia zaawansowania badań nowego polskiego meteorytu Sołtmany i wstępne wyniki dostępnych analiz.

Zarząd Polskiego Towarzystwa Meteorytowego pragnie serdecznie podziękować wszystkim osobom i instytucjom zaangażowanym w pozyskaniu materiału do badań i pomoc. Szczególne podziękowania składamy panu Romanowi Rzepce i jego żonie Annie.


Zespół badawczy

Do zbadania kupionych próbek zawiązał się zespół naukowców z kilku polskich ośrodków badawczych (Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Śląski, Muzeum we Fromborku)[1]:

Do współpracy i przeprowadzenia części analiz zostało włączonych również kilka osób z ośrodków zagranicznych.

Plan działań

Cały zakupiony materiał[2] do badań został przeznaczony na następujące analizy:

  • Część materiału została pocięta w celu przygotowania ich do badań (cięcie wykonał Marcin Cimała, który dysponuje odpowiednim sprzętem i doświadczeniem) – początek maja. Część fragmentów została już przekazana prof. Karwowskiemu w celu wykonania płytek cienkich i przeprowadzenia badań pod mikroskopem.
  • Na początku został również wykonany opis makroskopowy okazów (K.Łuszczek i T.Jakubowski) – początek maja.
  • Płytki cienkie (TS, thin slice) zostaną wykonane na Wydziale Geologii UW; zostaną przeprowadzone analizy mikroskopowe i mikrosondowe w celu określenia składu poszczególnych minerałów. Analizy na mikrosondzie[3] w Warszawie przeprowadzi Ł.Karwowski. Część analiz wykona T.Przylibski we Wrocławiu, ewentualne dodatkowe analizy przeprowadzi R.Kryza – początek maja. Prof. Karwowski otrzymał już materiał do badań.
  • Część materiału zostanie przebadana w Instytucie Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie pod kierunkiem W.Mietelskiego[4][5]; przeprowadzone zostaną badania na kosmogeniczne izotopy krótkożyciowe; ich celem jest określenie czasu przebywania meteoroidu w przestrzeni kosmicznej tzw. CRE age (cosmic-ray exposure age)[6]; badania są nieniszczące i ten fragment posłuży później do innych badań – początek maja
  • Jeden z fragmentów (ponad 12 g) został sproszkowany na Politechnice Wrocławskiej i wysłany do laboratorium w Kanadzie do analizy chemicznej bulk composition; badania zostaną przeprowadzone na spektrometrze mas (ICP MS)[7]połowa maja.
  • W czwartek, z inicjatywy prof. Marka Lewandowskiego, 12 maja w Krakowie podczas seminarium w siedzibie ING PAN[8] zostaną dokonane badania własności magnetycznych meteorytu Sołtmany.

Wyniki analiz przeprowadzonych w Kanadzie będą gotowe po około miesiącu; wyniki analiz krótkożyciowych izotopów – po kilku tygodniach.

Trwają poszukiwania laboratorium, które przeprowadzi analizy izotopowe. Jest bardzo prawdopodobne, że analizy te zostaną przeprowadzone w laboratorium w Tokio.[4]


Wstępne wyniki (chronologicznie)

Wykres wartości podatności magnetycznej dla meteorytów i wybranych skał ziemskich (© Caillou Noir/Michel Franco)[9]
  • pomiary podatności magnetycznej, wykonane przez prof. Pierre Rochette podczas konferencji w ING PAN w Krakowie[8] potwierdziły typ meteorytu.[5]
(12 maja 2011 r.; prof. Marek Lewandowski) Wykonano pomiary podatności magnetycznej (magnetic susceptibility)[10] (wielkość proporcjonalna do zawartości minerałów magnetycznie czynnych), otrzymany wynik: log kappa = 4.71 (niewielka, chondryt typu L); oraz anizotropii podatności magnetycznej[11] (wielkość charakteryzująca stopień deformacji wewnętrznej próbki) – ogólnie niewielka (chondryt typu S1/S2 – mało zszokowany, na co wcześniej zwracał już uwagę prof. Karwowski).
Interpretacja prof. Marka Lewandowskiego: chondryt o niewielkiej ilości minerałów magnetycznych, z niewielkim stopniem deformacji wewnętrznej (nie doświadczył kolizji z innym ciałem przestrzeni międzyplanetarnej). Wygląda więc na to, że po rozpadzie ciała macierzystego, pierwszym i ostatnim (póki co) miejscem jego spotkania była Ziemia.


Wykres zawartości fajalitu (Fa) w oliwinach vs zawartość ferrosilitu (Fs) w ortopiroksenach w zrównoważonych chondrytach zwyczajnych (wg Fredriksson 1964)

Według badań na mikrosondzie meteoryt Sołtmany to chondryt zwyczajny typu L (L5 lub L6)

  • (14 maja 2011 r.) Po badaniach na mikrosondzie profesor Łukasz Karwowski z całą pewnością stwierdził, że jest to chondryt typu L. Przeprowadzone pomiary zawartości fajalitu (Fa) dały wynik około 25,6, natomiast ferrosilitu (Fs) ok. 21,9. Wskazuje to na „mocną” L-kę[12].
Poza badaniami fazy krzemianowej, badano fazę metaliczną, siarczkową i inne akcesoryczne minerały[13]. Wśród fazy metalicznej stwierdzono m.in. duży udział tetrataenitu. Największym zaskoczeniem była wyjątkowo duża zawartość plessytu, który jest bardzo rzadki w chondrytach zwyczajnych.
Analizowano ziarna apatytu, chromitu, kamacytu, millerytu, miedzi rodzimej, oliwinu, piroksenów, taenitu, troilitu. W skorupie obtopieniowej i płytko pod nią analizowano m.in. spinele, które wykrystalizowały w postaci pięknych dendrycznych struktur. W meteorycie jest mało chondr, są one niekompletne i słabo zarysowane.
Opis prof. Łukasza Karwowskiego: Sołtmany to chondryt L. Typ petrograficzny moim zdaniem pomiędzy 5 a 6. Meteoryt ten jest dziwny dla mnie. Zawiera miedź rodzimą. Stosunkowo dużo fazy metalicznej i rozproszonego troilitu. Ilość reliktów chondr lub chondr jest stosunkowo niewielka. Przeważają chondry oliwinowo-piroksenowe. Obok tego występują diopsydy. Ponadto w meteorycie jest stosunkowo dużo fazy taenitowej o specyficznej budowie, częste są plessyty, w fazie taenitowej tkwi miedź. Nie jest jej dużo i są to małe ziarna. Jest też faza tetrataenitowa – niewiele, ale jest. Poza tym występuje chromit (dosyć liczny), spękany apatyt chlorowy oraz merrillit (fosforan Ca, Na i Mg)[14]. Chromit czasem tworzy wydzielenia kroplowe w skaleniu. Skalenie są reprezentowane jedynie przez skaleń Na-Ca-K. Nie zauważyłem zbliźniaczeń albitowych (może po ścienieniu szlifu będą widoczne). W skaleniu około 5% ortoklazu i 10% cząsteczki anortytowej – reszta albit.
Stosunki zawartości ferrosilitu w piroksenie do fajalitu w oliwinie wskazują praktycznie na środek pola L. Badania były zrobione tak dla piroksenów i oliwinów z reliktów chondr, jak i poza obszarem chondr. Są praktycznie jednakowe. Skorupa obtopieniowa b. ładna. W znacznej części obecne spinele dendrytowe, ale o niskiej zawartości Ni, rzadkie ziarna millerytu (NiS) są też partie skorupy całkowicie zeszklone – raczej takie, które nie zdążyły zrekrystalizować – to najbardziej zewnętrzne. Skład zbliżony do piroksenu.


Badania na mikrosondzie na Wydziale Geologii Uniwersytetu Warszawskiego (fot. Wadi & Woreczko; niestety były złe warunki oświetleniowe)


  • (15 maja 2011 r.; Andrzej S. Pilski) Być może meteoryt Sołtmany należy do tego samego strumienia (stream) meteoroidów co niedawny spadek na Słowenii Jesenice? Zbliżona data spadku, 9 kwietnia 2009 r., typ L6, mały stopień szokowy, również spadek niemal pionowy, znaleziono 3 okazy o łącznej masie 3,67 kg[15]. Ciekawe zagadnienie!


  • (19 maja 2011 r.; prof. Łukasz Karwowski) Zatem mamy meteoryt L, co do klasy petrograficznej to mam wątpliwości czy 5 czy może 6. Zszokowanie kiepskie typ S1.
Co zatem jest w meteorycie: faza metaliczna – reprezentowana przez kamacyt, taenit (Fe-Ni) i niewiele tetrataenitu (FeNi). Stosunkowo dużo jest taenitu o dziwacznej budowie. Nikiel nierównomierni rozmieszczony. Są też wydzielenia typu plessytowego. W tych plessytach w kamacycie mało niklu rzędu 2,9% wag. W taenicie tkwią drobne wydzielenia miedzi rodzimej na tyle drobne, że analizy wskazują na domieszkę żelaza i niklu. Pierwszy raz widzę miedź w chondrycie L. Poza fazą metaliczną jest obecny troilit (FeS). Nie występuje w większych wyraźnych skupieniach, jak w innych L-kach. Jest stosunkowo czysty. Nie stwierdziłem wykrywalnych domieszek. Poza tym jest liczny spękany chromit, chromit też występuje w postaci kroplowej w skaleniach.
Z innych akcesorycznych minerałów dosyć liczny jest apatyt chlorowy. Poza apatytem jest też stosunkowo rzadki minerał, który podałem wczoraj jako merrillit (Ca18Na2Mg2(PO4)14)[14]. Niestety nie bardzo pasuje. Może to dziwny apatyt z fluorem i grupami OH zawierający po około 2,0%wag. tlenku Na i Mg.
Teraz krzemiany[16] – skaleń normalny – Na-Ca z domieszką K. Około 10% anortytu i 5% ortoklazu. Czyli rzędu 85%Ab; 5%Or; 10%An. Pirokseny – dwa pirokseny jeden typu hiperstenu sensu meteorytowego, drugi typu diopsydu. Podobne składy piroksenów w reliktach chondr jak i w części pozbawionej śladów chondr. Oliwiny – nieco powyżej 25% minerału fajalitowego, ale poniżej 26%.


Wyniki analiz (źródło i opis: prof. Łukasz Karwowski)


Obrazy meteorytu Sołtmany z mikroskopu elektronowego (fotografie i opis: prof. Łukasz Karwowski)


Abstrakt na 74th Annual Meeting of the Meteoritical Society
  • (23 maja) Został przygotowany abstrakt na 74th Annual Meeting of the Meteoritical Society, London, UK (74th Annual Meeting of the Meteoritical Society, London, UK, 2011. Abstract [#5336]).


  • (4 czerwca 2011 r.) Meteoryt Sołtmany został zgłoszony do rejestracji w MetBull, jako chondryt zwyczajny typu L6, stopień szokowy S2, stopień zwietrzenia W0



  • (18 lipca 2011 r.) Meteoryt Sołtmany został zarejestrowany w MetBull, jako 21 polski meteoryt!



Galeria

Meteoryt Sołtmany

Fragment meteorytu – naturalny przełam


Obrazy w optycznym mikroskopie polaryzacyjnym z płytek cienkich (fotografie i opis: Łukasz Karwowski)



Bibliografia

  • Fredriksson Kurt, Keil Klaus, (1964), The iron, magnesium and calcium distribution in coexisting olivine and rhombic pyroxenes in chondrites, Journal of Geophisical Research, 69(16), 1964, s. 3487-3515. Plik dOi.
  • Gałązka-Friedman Jolanta, Szlachta Karol, (2012), Mössbauer studies of Sołtmany meteorite – preliminary results, Meteorities, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 73-77. Plik PDF.
  • +Gałązka-Friedman Jolanta, Szlachta Karol, Karwowski Łukasz, Woźniak Marek, (2013), Mössbauer studies of Soltmany and Shisr 176 meteorites – why they are different than other ordinary chondrites?, poster, ICAME 2013, International Conference on the Applications of the Mössbauer Effect, Opatija 2013.[17] Plik JPG; plik PDF.
  • Gałązka-Friedman Jolanta, Szlachta Karol, Karwowski Łukasz, Woźniak Marek, (2014), Mössbauer studies of Soltmany and Shisr 176 meteorites – comparison with other ordinary chondrites, Hyperfine Interactions, 226(1-3), 2014, s. 593–600.[17] Plik dOi.
  • +Gattacceca Jérôme, Rochette Pierre, Bourot-Denise Michèle, Consolmagno Guy, Folco Luigi, (2005), An impact origin for the foliation of ordinary chondrites, Earth and Planetary Science Letters, 234(3-4), 2005, s. 351-368. Plik dOi.
  • Karwowski Łukasz, (2011), Sołtmany od środka, Meteoryt, 1, 2011, s. 28.
  • Karwowski Łukasz, Pilski Andrzej S., Przylibski Tadeusz A., Gattacceca Jérôme, Rochette Pierre, Łuszczek Katarzyna, Kryza Ryszard, Woźniak Beata, Woźniak Marek, (2011), A new meteorite fall at Sołtmany, Poland, 74th Annual Meeting of the Meteoritical Society, London, UK, 2011. Abstract [#5336].
  • Karwowski Łukasz, (2012), Sołtmany meteorite, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 15-30. Plik PDF.
  • Laubenstein Matthias, Giampaoli Alessia, Janowski Paweł, Mietelski Jerzy W., (2012), Cosmogenic radionuclides in the Sołtmany (L6) meteorite, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 45-51. Plik PDF.
  • Łuszczek Katarzyna, Dalcher Nathalie, Leya Ingo, (2012), Cosmogenic and radiogenic noble gases in the Sołtmany L6 chondrite, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 39-43. Plik PDF.
  • Manecki Andrzej, (2004), Encyklopedia minerałów. Minerały Ziemi i materii kosmicznej, AGH Uczelniane Wyd. Naukowo-dydaktyczne, Kraków 2004, ISBN 83-89388-67-7.[18]
  • Meteorites, (2012), From the Editors, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 3-8.[19] Cały tom poświęcony wynikom badań meteorytu Sołtmany.
  • Przylibski Tadeusz A., Łuszczek Katarzyna, (2012), Bulk chemical composition of Sołtmany chondrite, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 31-37. Plik PDF.
  • Przylibski Tadeusz A., (2016), Chondryt Sołtmany (Sołtmany chondrite), Acta Soc. Metheor. Polon., 7, 2016, s. 93-122. Plik PDF.
  • Rochette Pierre, Sagnotti Leonardo , Bourot-Denise Michèle, Consolmagno Guy, Folco Luigi, Gattacceca Jérôme, Osete Maria Luisa, Pesonen Lauri, (2003), Magnetic classification of stony meteorites: 1 Ordinary chondrites, Meteoritics & Planetary Science, vol. 38(2), 2003, s. 251-268. Plik dOi.
  • Rochette Pierre, Gattacceca Jérôme, Lewandowski Marek, (2012), Magnetic classification of meteorites and application to the Sołtmany fall, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 67-71. Plik PDF.
  • Rufa Alexander, Kanawati Basem, Hertkorn Norbert, Yin Qing-Zhu, Moritz Franco, Harir Mourad, Lucio Marianna, Michalke Bernhard, Wimpenny Joshua, Shilobreeva Svetlana, Bronsky Basil, Saraykin Vladimir, Gabelica Zelimir, Gougeon Régis D., Quirico Eric, Ralew Stefan, Jakubowski Tomasz, Haack Henning, Gonsior Michael, Jenniskens Peter, Hinman Nancy W., Schmitt-Kopplin Philippe, (2017), Previously unknown class of metalorganic compounds revealed in meteorites, Proceedings of the National Academy of Science, PNAS, 2017, ss. 6.[20] Plik dOi.
  • Schmitt-Kopplin Philippe, Harir Mourad, Kanawati Basem, Tziozis Dimitrios, Hertkorn Norbert, Gabelica Zelimir, (2012), Chemical footprint of the solvent soluble extraterrestrial organic matter occluded in Sołtmany ordinary chondrite, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 79-92. Plik PDF.
  • Szlachta Karol, Gałązka-Friedman Jolanta, Woźniak Marek, (2014), Porównawcze badania mössbauerowskie meteorytów: Sołtmany (L6), Chelyabinsk (LL5) i Grzempy (H5) (Mössbauer comparative studies of the Sołtmany (L6), Chelyabinsk (LL5) and Grzempach (H5) meteorites), Acta Soc. Metheor. Polon., 5, 2014, s. 115-120. Plik PDF.
  • Szurgot Marian, Wach Radosław A., Przylibski Tadeusz A., (2012), Thermophysical properties of the Sołtmany meteorite, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 53-65. Plik PDF.
  • Szurgot Marian, Wach Radosław A., Przylibski Tadeusz A., (2014), Właściwości termofizyczne meteorytu Sołtmany, Acta Soc. Metheor. Polon., 5, 2014, s. 185-186 (streszczenie referatu). Plik PDF.
  • +Szurgot Marian, (2014), Modal Abundance of Minerals in Sołtmany L6 Chondrite, 77th Annual Meeting of the Meteoritical Society, Casablanca, Morocco, 2014.[21] Abstract [#5031].
  • Woźniak Beata, Woźniak Marek, (2012), Opis okoliczności i miejsca spadku meteorytu we wsi Sołtmany pod Giżyckiem oraz wstępne wyniki badań (A report about circumstances of the meteorite fall near Sołtmany village (near Gizycko – Poland) and initial examination results), Acta Soc. Metheor. Polon., 3, 2012, s. 140-152. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    ; plik PDF.
  • Woźniak Beata, Woźniak Marek, (2012), Account of circumstances surrounding the fall of a meteorite in Sołtmany village, Meteorites, vol. 2, nr 1-2, 2012, s. 9-14. Plik PDF.

Przypisy

  1. ^ większość zaangażowanych w badania naukowców to członkowie Polskiego Towarzystwa Meteorytowego
  2. ^ kupiono fragmenty, około 190 gram, które zaoferowała na sprzedaż pani Alfreda. Kilka fragmentów zostawiła sobie „na pamiątkę”, natomiast masę główną, jak deklarowała, miała sprzedać panu Pilskiemu zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. Kupiony materiał, zgodnie z ustaleniami, po badaniach zostanie rozdysponowany nieodpłatnie do dużych kolekcji prywatnych i muzealno-badawczych (listopad 2011; na propozycję podarowania do zbiorów fragmentów meteoryty Sołtmany pozytywnie odpowiedziały wszystkie indagowane placówki)
  3. ^ mikrosonda na Wydziale Geologii UW w Warszawie – mikrosonda (microprobe)
  4. ^ a b badania wykonał Dr. Matthias Laubenstein z Laboratori Nazionali del Gran Sasso z Włoch (LNGS)
  5. ^ a b Dr. Matthias Laubenstein z Laboratori Nazionali del Gran Sasso otrzymał próbki już 11 maja
  6. ^ CRE age – cosmic-ray exposure age
  7. ^ metoda ICP-MS (Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry) – Spektrometria mas
  8. ^ a b seminarium naukowe w dniu 12 maja o godzinie 11:15 w siedzibie ING PAN O/B Kraków przy ulicy Senackiej 1; prelegenci Pierre Rochette (CEREGE, Aix-an-Provence, Francja) i Jérôme Gattacceca; ING PAN seminaria
  9. ^ źródło: CAILLOU NOIR – MAGNETIC SUSCEPTIBILITY OF METEORITES; tam też lista publikacji
  10. ^ Rochette et al. (2003)
  11. ^ Gattacceca et al. (2005)
  12. ^ więcej o zawartości żelaza w meteorytach i klasyfikacji chondrytów – żelazo (iron)
  13. ^ o minerałach w meteorytach – meteorite minerals
  14. ^ a b WebMineral.com – Merrillite
  15. ^ Meteoritical Bulletin – meteoryt Jesenice
  16. ^ o krzemianach: oliwiny, pirokseny, plagioklazy – krzemiany (silicates)
  17. ^ a b meteoryt kamienny Shişr 176, znalezisko z 2010 roku w Omanie; chondryt zwyczajny L6, TKW 1170 g; więcej → woreczko.pl – Shisr 176
  18. ^ zawiera zestawienie i opis ponad 4000 znanych minerałów; osobno opisano 295 minerałów wykrytych w meteorytach; więcej → woreczko.pl – Minerały w meteorytach (meteorite minerals)
  19. ^ w artykule modele 3D meteorytu
  20. ^ pierwsze doniesienie o odkryciu nieznanej dotąd klasy związków metaloorganicznych magnezu (Mg-metalorganics, CHOMg compounds) – dihydroxymagnesium carboxylates [(OH)2MgO2CR] – zawartej w rozpuszczalnej frakcji materii organicznej w meteorytach; w pracy podano, że np. w meteorycie Sołtmany stwierdzono ponad 700 związków CHOMg;
    Wikipedia: związki metaloorganiczne niezwykle rzadko występują w naturze. Jedyny związek metaloorganiczny występujący w organizmie człowieka to pochodna witaminy B12, metylokobalamina (MeCbl) zawierająca wiązanie Co-CH3
  21. ^ 77th Annual Meeting of the Meteoritical Society, (2014) – author index

Zobacz również

Linki zewnętrzne

Osobiste