Soko-Banja

— D. 13 paźdz. r. z. we wsi Sokol-Banja w obwodzie aleksinackim w Serbii spadł aerolit. Rozprysł się na kawałki. Największy ważył około 38 kilogr. Cały meteoryt ważył pewno do 80 kg. C. g. 3,502. Skład: żelaza metalicznego 3,8; krzemianów 96,2.

[Za portalem RSZ.rs Марјановић Топлица:]

Pierwszy zarejestrowany upadek meteorytu w Serbii miał miejsce 1 października 1877 roku (według starego kalendarza!). Zjawisko to zaniepokoiło mieszkańców Sokobanji, którzy przypuszczali, że zaatakowali Turcy, że wybuchł wulkan, a niektórzy przypomnieli sobie stare opowieści o tym, że z nieba spadają rozgrzane kamienie.

Josif Pančić, kiedy wiadomości dotarły do Belgradu, dokładnie zbadał to zjawisko i sporządził na jego temat raport, który przedstawił podczas posiedzenia Sekcji Przyrodniczo-Matematycznej Uczonego Towarzystwa 21 kwietnia 1878 roku. Zaraz po otrzymaniu wiadomości o tym niezwykłym wydarzeniu udał się do Sokobanji wraz z Simą Lozaniciem i Ljubomirem Klerićem, aby zbadać upadek meteorytu.

Tak opisał to wydarzenie:

• „Pierwszego października wspomnianego roku, o godzinie 2 po południu, na północny wschód od Bani rozległy się trzy silne wybuchy – jakby od huku armat, którymi ktoś się przestraszył – a chwilę później nastąpiła słabsza, lecz częsta strzelanina – jak z karabinów…
• Mieszkańcy Bani wybiegli z domów na odgłos strzałów i zobaczyli nad Prevalcem – tak nazywa się przełęcz nad Banją, przez którą prowadzi droga do Knjaževca – niewielką, lecz gęstą chmurę, z której wyłoniły się trzy odnogi przypominające dym wydobywający się przy strzale z armaty.
• Następnie z kilku stron rozległo się silne trzaskanie, a w końcu huk, jak wtedy, gdy ciężkie przedmioty spadają na ziemię. Niektórym wydawało się nawet, że podczas tych uderzeń ziemia chwilami się zatrzęsła.
• Wszystkie te zjawiska nie trwały dłużej niż pół minuty – mniej więcej tyle, ile człowiek potrzebuje, aby zrobić pięćdziesiąt kroków.
• Kiedy wszystko ucichło, chmura, z której dochodziły wybuchy, jeszcze przez pewien czas utrzymywała się na niebie, lecz powoli rozciągała się i przybierała różne kształty, podobnie jak letnia mgła unosząca się rano z leśnych zagłębień…
• Niektórym wydawało się, że z chmury wydobyło się światło, a trzy smugi dymu – jak je nazywali – które oddzieliły się od chmury, były skierowane ku ziemi. Inni widzieli w chmurze człowieka na białym koniu, owiniętego białym welonem. Dla niektórych chmura wydała się tak straszna, że nie odważyli się spojrzeć na nią po raz drugi.
• Niektórzy, w pobliżu których spadły meteorytowe kamienie, byli tak oszołomieni, że nie mieli odwagi się do nich zbliżyć. Ci, którzy podchodzili, już z daleka zauważali, że kamienie są gorące i wydzielają zapach siarki.
• Opowiadano nam również o bydle, które przestraszyło się huku i zaczęło uciekać we wszystkich kierunkach.”

Kierunek lotu meteorytu

Istotne było ustalenie, z którego kierunku nadleciał meteoryt. Pančić pisał:

• „Sądząc po tym, że największe kamienie spadły między Šarbanovcem a Banją, a mniejsze w Blediji i Dugom Polju, prawdopodobne jest, że meteoryt nadleciał od północy i poruszał się w kierunku Bani.
• Kiedy nad Prevalcem rozpadł się na części, mniejsze fragmenty odchyliły się od pierwotnego kierunku i skierowały ku Devicy, podobnie jak takie odchylenie od pierwotnej trajektorii zostało odnotowane również w przypadku innych meteorytów.”

Niewielka ekipa naukowa, przy pomocy mieszkańców, rozpoczęła poszukiwania pozostałości meteorytu. Udało się zebrać „sporo kawałków”, jednak do zbiorów naukowych trafiło tylko 7 z nich.

Największy fragment – pole Đoki Živkovicia

Pančić tak opisał miejsce znalezienia największego fragmentu:

• „Pierwszy, największy kamień spadł poniżej lasu Radiny, na pole Đoki Živkovicia, około 4–5 kilometrów na północ od Bani.
• Według relacji ludzi, którzy go wykopali, ważył około 38 kilogramów (30 oka), ale albo podczas upadku, albo w trakcie wykopywania rozpadł się na kawałki. Wydaje się też, że znaczna część fragmentów została rozproszona, ponieważ do naszych zbiorów dostarczono nie więcej niż 22 kilogramy.”

Fragment ten został następnie podzielony pomiędzy różne instytucje naukowe na świecie. W zamian Serbia otrzymała fragmenty meteorytów znalezionych w innych krajach. Pančić wyjaśniał: „Fragmentów tych kamieni nie ma w naszej kolekcji, ponieważ zostały podzielone między europejskie zbiory, dzięki czemu otrzymaliśmy w zamian znaczną liczbę zagranicznych meteorytów.”

Drugi fragment

Drugi kamień ważył dokładnie 16,310 kg. Znaleziono go w Krušinie, na Vukašinovom Polju, 2,5 kilometra na północny zachód od Bani. Wbił się w ziemię na głębokość 0,8 metra, pod kątem 52°, z nachyleniem w kierunku południowo-zachodnim. Fragment zachował się stosunkowo dobrze, dzięki czemu można było na nim wyraźnie zobaczyć kanciasty kształt, charakterystyczny dla wielu meteorytów kamiennych.

Trzeci fragment

Trzeci kamień spadł 2 kilometry na wschód od Šarbanovca, na pole Milety Jevtića. Wbił się w ziemię na głębokość 0,7 metra, pod kątem 80°, z nachyleniem w kierunku północno-zachodnim. Pančić uważał, że przed upadkiem musiał być znacznie większy, ponieważ zachowane płaskie powierzchnie wskazywały, że fragment został wcześniej odłamany. Jak pisał, mogło się to stać przypadkowo albo ktoś mógł świadomie odłupać część kamienia. Kiedy ekipa przybyła do Šarbanovca, przekazano jej nieco więcej niż połowę fragmentu, ważącą 9,777 kg.

Pozostałe znaleziska

Pančić opisał również mniejsze fragmenty:

• „Spośród dwóch kawałków znalezionych w pobliżu Blendiji jeden spadł niedaleko rzeki Nikolinskiej, a drugi na drodze w Dubokom Potoku.
• Pierwszego, który według relacji mieszkańców miał wielkość dwóch pięści, nie udało nam się odnaleźć. Drugi, ważący 0,256 kilograma, przekazano nam w Aleksinacu, kiedy wracaliśmy do Belgradu. Otrzymaliśmy wtedy również jeszcze jeden, nieco większy odłamek, o którym nie było wiadomo, gdzie został znaleziony.
• W samej wsi Dugo Polje spadły dwa mniejsze kamienie – jeden przed domem Iliji Pavlovicia, a drugi w sadzie śliwkowym Ranjela Nikolicia. Oba te fragmenty zaginęły.
• W okolicach Dugo Polja, na wzgórzu Devica, według relacji wielu ludzi, którzy znajdowali się wówczas w polu, spadło jeszcze więcej mniejszych fragmentów, których nie udało nam się odnaleźć.
• Nie udało się również uzyskać dokładniejszych informacji o dwóch większych kamieniach. Według jednej z kobiet pierwszy spadł na Prevalac, a drugi – który według oficjalnego raportu miał być wielkości worka i spaść gdzieś na skałę – rozpadł się na drobne kawałki.”

Łączna masa odnalezionego materiału

Pančić podsumował zebrany materiał w następujący sposób:

• „Wszystkie meteorytowe kamienie, które przekazały nam władze albo które zebraliśmy podczas podróży do Bani, ważyły łącznie ponad 49 kilogramów.
• Z dużym prawdopodobieństwem jest to większa ilość niż cała masa, która podczas tego wydarzenia spadła na ziemię, jeśli nie uwzględniać dwóch większych, wspomnianych na końcu kamieni.
• Już choćby dlatego budzą one wątpliwości, że dotychczas w żadnym zjawisku meteorytowym nie zdarzyło się, aby duże kamienie spadały w tak odległe od siebie części pola.”

Fragmenty zachowane w kolekcji

W zbiorach pozostały trzy opisane fragmenty:

• „Największy okaz w naszej kolekcji – 16,310 kg – ma kształt nieregularnego wielokąta o 12 bokach, z których dwa są uszkodzone.
• Mniejszy, o masie 9,977 kg, ma kształt sześcianu, którego dwa boki są odłamane, a trzeci jest nieco uszkodzony.
• Najmniejszy, ważący 0,254 kg, podobnie jak pierwszy ma kształt nieregularnego wielokąta, przy czym dwa jego narożniki są odłamane.”

Wędrówka meteorytu podczas I wojny światowej

Kolejna część tekstu opisuje niezwykłe losy sokobanjińskiego meteorytu podczas I wojny światowej. Historię tę w czerwcu 2016 roku opowiedział Miodrag Jovanović z Muzeum Przyrodniczego.

Na początku wojny, w 1914 roku, minister oświaty Królestwa Serbii nakazał Petrowi Pavlovićowi, ówczesnemu dyrektorowi Muzeum Ziemi Serbskiej, oraz kustoszowi Živojinowi Jurišiciowi, aby wrócili z Niszu do Belgradu. Mieli wybrać z muzealnych zbiorów najważniejsze eksponaty i je ewakuować. Wykonali polecenie. Spośród wszystkich znajdujących się wówczas w muzeum przedmiotów wybrali trzy meteoryty kamienne oraz stare archiwum muzealne. Spakowali je do dwóch skrzyń: do jednej włożono meteoryty, do drugiej archiwum. Następnie potajemnie przewieziono je do Niszu. Tam przedmioty przepakowano i umieszczono w skrzyni wykonanej z grubych desek. Petar Pavlović i Živojin Jurišić postanowili następnie, wraz z kilkoma zaufanymi osobami, zakopać skrzynie na podwórzu prywatnego domu. Wybrano podwórze należące do królewieckiego kupca Stevy Milosavljevicia.

Tajemnica zakopanej skrzyni

Według oficjalnego zeznania złożonego 9 sierpnia 1919 roku przez Velję S. Markovicia, prezesa Sądu Pierwszej Instancji w Užicach, już w 1915 roku dowiedział się on, gdzie zakopano skrzynię. Informację przekazał mu Svetozar Botorić, właściciel kawiarni, który zmarł podczas wojny. Botorić miał również powiedzieć, że Niemcy byliby gotowi zapłacić za zakopane przedmioty nawet pięć milionów dinarów – była to w tamtym czasie ogromna suma.

Odnalezienie skrzyni

Poszukiwania rozpoczęto 2 listopada 1918 roku. W pracach uczestniczyli członkowie komisji: Velja Marković, Janja Janjićijević, Maksim Bogavac, oraz właściciel działki, na której zakopano skrzynię Steva Milosavljević. W skrzyni znaleziono trzy kamienie, co do których członkowie komisji nie wiedzieli, czym właściwie są – rudą czy meteorytami. Sporządzono na tę okoliczność oficjalny protokół. Kamienie zabrano do biura komendanta stacji wojskowej w Kraljevie i przekazano Maksimowi Bogavacowi, który był księgowym gospodarstwa w Topčiderze, magazynierem oraz zastępcą komendanta stacji wojskowej.

Meteoryty pozostawione w oknie

Od listopada 1918 roku do końca stycznia 1919 roku meteoryty znajdowały się w oknie biura komendanta stacji wojskowej w Kraljevie, zamiast w bezpiecznie strzeżonym miejscu. W połowie listopada komendantem stacji został Uroš Kovačević, nauczyciel z Valjeva. Pod koniec stycznia 1919 roku, podczas śniegu i mrozu, komendant z własnej inicjatywy rozkazał przenieść wszystkie rzeczy z budynku szkoły podstawowej do budynku szkoły rolniczej. Tak też zrobiono.

Okazało się jednak, że przeniesiono wszystko oprócz tych trzech kamieni. Zapomniane meteoryty pozostały w kominie dawnego biura komendanta – prawdopodobnie z zamiarem późniejszego ich odebrania.

Meteoryty znikają

Zapomniane kamienie znalazła jednak Persa Teodosijević, pracownica szkoły, i wyrzuciła je na śnieg. Kiedy komendant Kovačević się o tym dowiedział, natychmiast wysłał żołnierzy, którzy zabrali meteoryty w nieznanym kierunku. Późniejsze pomiary wykazały, że meteoryt z Sokobanji został uszkodzony i utracił prawie 5 kilogramów.

Śledztwo

Od 15 lipca 1919 roku rozpoczęto bardzo intensywne śledztwo mające ustalić: w jaki sposób zaginął unikatowy meteoryt z Gučy^[2], gdzie się znajduje, oraz w jaki sposób odłamało się i zniknęło około 5 kilogramów meteorytu z Sokobanji. Bankier Dragoslav Dimitrijević, który pracował w stacji wojskowej razem z komendantem Kovačeviciem jako pisarz, został odnaleziony dopiero po dwóch miesiącach. Podczas przesłuchania powiedział, że nic nie wie o całej sprawie, po czym został zwolniony.

Poszukiwano go przez trzy miesiące. Autor tekstu zwraca uwagę, że jako bankier mógł z łatwością nawiązać kontakty z zagranicznymi klientami i znaleźć kanały, za pomocą których można byłoby spieniężyć meteoryty.

[Za Soko-Banja.org:]

(…) W pracy „Soko-Banja, pierwszy meteoryt w Serbii (Соко-Бања. Први метеорит у Србији)”, opublikowanej w 1880 roku w „Glasniku Srpskog učenog društva”, Pančić (1880), na podstawie relacji naocznych świadków, opisał upadek meteorytu, który miał miejsce na terenie Sokobanji 13 października 1877 roku o godzinie 14.00 (Pančić używa nazwy Aleksinačka Banja, która była dawną nazwą miejscowości i została zmieniona w 1859 roku na Soko Banja). Meteoryt z Sokobanji, jak się przypuszcza, ważył około 80 kilogramów. Z fragmentów, na które rozpadł się podczas upadku na ziemię, zebrano około 49 kilogramów.

Pole Đoki

Według opisu Pančicia upadkowi meteorytu towarzyszyły trzy silne eksplozje, następnie pojawiła się gęsta chmura dymu, a przy huku słychać było świst meteorytowych kamieni przecinających powietrze. Spadał kamienny deszcz, a Pančić przytacza słowa naocznych świadków, którzy twierdzili, że rozżarzoną kulę było widać z odległości 60 kilometrów. Fragmenty spadły na obszar pomiędzy wsią Šarbanovac na północy kotliny Sokobanji, Sokobanją na południu i górą Devica (Device) na wschodzie, a okazy zbierano na obszarze o długości 16 i szerokości 4 kilometrów. Największy kamień, o masie 38 kilogramów, spadł na północ od Sokobanji, na pole Đoki Živkovicia (Ðoke Živkovica). Drugi pod względem masy (16,3 kg) spadł na północny zachód od Sokobanji, na Vukašinovo polje, a trzeci na wschód od Šarbanovca, na pole Milety Jefticia (Milete Jeftića). Meteoryt przechowywany w Muzeum Przyrodniczym w Belgradzie waży nieco ponad 16 kilogramów. (…)