O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.
(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)


Dawne jednostki miar i wag

Z Wiki.Meteoritica.pl

0

Spis treści

Wybrane definicje i wartości dawnych jednostek miar stosowanych w Europie, a cytowanych na stronach Wiki.Meteoritica.pl (źródła: Wikipedia; inne).

Miary czasu

Kalendarz juliański/gregoriański

„Włoska godzina”

Za Wikipedią: Sposób liczenia godzin dnia według tzw. włoskich godzin – pierwsza godzina zaczynała się o zachodzie słońca (lub z końcem zmierzchu, np. pół godziny po zachodzie słońca, zależnie od lokalnego zwyczaju). Godziny były numerowane od 1 do 24.

Ten system liczenia godzin był w użyciu do XVII wieku, m.in. w Polsce i na terenie dzisiejszych Czech. Więcej patrz → Odranec.

 

Miary długości/odległości

Arszyn

Arszyn – (ros. аршин) dawna rosyjska jednostka długości będąca sumą długości łokcia i stopy, wahająca się w granicach 71,11-81,5 cm.

W zaborze rosyjskim w latach 1849-1915 urzędowo 1 arszyn = 0,711167 m.
3 arszyny tworzą sążeń.

Cal

Cal – (ang. inch; niem. Zoll) pozaukładowa jednostka miary długości odpowiadająca początkowo potrojonej długości średniego ziarna jęczmienia.

symbol: in, również zapis z użyciem cudzysłowu (np. 15")
cal angielski inch 25,4 (dokładnie 25,3995) mm
cal pruski 26,15 lub 26,17 mm
cal wiedeński Wiener Zoll 26,3402 mm
  • Wikipedia – Cal

Faden

Niemieckie Faden (prawdopodobnie polskie włókno, wątek) – było standardowo jednostką objętości. Ale używano również tej miary do pomiaru odległości. Jego długość była różna w różnych regionach i zawierała się w przedziale od mniej niż jeden metr do ponad dwóch metrów. Patrz → Lixna.

Krok

Krok – (niem. Schritt; ang. pace; łac. passus; ros. шаг) pozaukładowa jednostka miary długości, stosowana od starożytności. Często liczona jako tzw. podwójny krok równy ok. 1,48 metra (od kroku wywodzi się mila, pierwotnie równa 1000 podwójnych kroków (mila rzymska)).

Rosyjski шаг = ~71,12 cm.

Linia

Linia – (ang. Line; niem. Linie) przestarzała miara długości wynosząca 1/10 lub 1/12 cala. W starszym systemie dwunastkowym 1 linia = 1/12 cala = 1/144 stopy.

Ponieważ stopa miała różne wartości w zależności od regionu wartość linii wynosiła od 2 do ~2,25 mm. Linia byłą również dzielona na mniejsze jednostki tzw. punkty; 1 linia = 10 lub 12 punktów.

symbol:

Łatr

Łatr – (ang. Lachter; niem. Lachter lub Klachter) dawna miara górnicza, równa 2,016 m. Łatr dzielił się na 10 stóp łatrowych, 100 cali łatrowych, 1000 linii.

W zależności od regionu łatr miał różne długości: 1 łatr ≃ 2±0,2 m.

symbol: Lr. lub °

Łokieć

Łokieć – (ang. ell; niem. Elle; franc. Aune; czes. loket) tradycyjna miara nawiązująca do średniej długości ręki od stawu łokciowego do końca palca środkowego. Łokieć dzielił się najczęściej na 2 stopy albo 24 cale.

Łokieć miał bardzo różne wartości w zależności od regionu i okresu. W Polsce jego długość mieściła się w zakresie 57-65 cm. Łokieć austriacki (Wiener Elle) miał 77,8 cm, czeski 59,3 cm (český loket), łokieć morawski (moravský loket) 78,9 cm.

Mila

Mila – (ang. mile; niem. Meile) dawna jednostka długości o różnej wartości, zależnej od rejonu i okresu. Nazwa pochodzi z łac. mille – tysiąc. Początkowo mila oznaczała 1000 kroków podwójnych.

mila austriacka/węgierska Postmeile, mérföld, postamérföld 7585,9 m = 4000 Klafter
mila morska Nautische Meile, Seemeile 1852 m = 1 minuta kątowa
mila lądowa mile 1609 m = 1760 jardów
mila pruska Landleuge 5532,5 m
mila geograficzna geographic mile 7421,6 m = 1/15 stopnia na równiku
mila rosyjska Старорусская миля 7467,6 m = 7 wiorst

Sążeń

Sążeń – (ang. Fathom; niem. Klafter) niemetryczna, antropometryczna jednostka długości. Miara miała długość rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, ok. 2 metry.

Klafter Wiener 1,8965 m
sążeń rosyjski 2,133561 m = 3 arszyny

Stopa

Stopa – (ang. foot; niem. Fuß) jednostka miary nawiązująca do przeciętnej długości stopy ludzkiej, w różnych okresach i krajach miała inną długość.

symbol: ft, również zapis z użyciem apostrofu (np. 30')

1 stopa = ½ łokcia = 12 cali

stopa angielska foot 30,480 cm

Werszek

Werszek – (ros. вершок; niem. Werschok) dawna rosyjska miara długości, wynosząca 111/16 cala (od XVII wieku 1¾ cala).

1 werszek = 1/16 arszyna = 1/48 sążnia

Wiorsta

Wiorsta – (niem. Werst; ros. Верста) rosyjska miara długości równa 1/7 mili rosyjskiej (7467,6 m). Do 1835 roku: 1077 m, po 1835 roku: 1066,78 m.

 

Miary objętości

Korzec

Korzec – (niem. Scheffel) dawna jednostka objętości, stosowana dla ciał sypkich. Po 1819 roku korzec liczył 128 litrów.

 

Miary wagi

Cetnar, centnar

Cetnar, centnar – (ang. hundredweight; niem. Zentner ) pozaukładowa jednostka masy wynosząca ok. 50 kg.

symbol: cwt

Cetnar polski nazywany był centnarem.

przykład
Cetnar angielski 112 funtów ~50,8023
Cetnar niemiecki rozróżniano wiele rodzajów; np. Bawaria, Austria = 56 kg Lazany
Centnar warszawski 160 funtów 64,8 kg Miedziana Góra
Centnar lwowski 128 funtów 51,84 kg

Dola

Dola – (ang. dolia; est. dool; niem. Dolja; ros. доля) najmniejsza staroruska jednostka masy.

Równa 1/96 zołotnika = 1/288 łuta = 1/9216 funta = 44,435 mg.

Funt (wagi)

Funt – (ang. Pound; niem. Pfund; węg. Font).

symbol: lb,

1 funt = 16 uncji = 32 łuty
(1 funt (Pfund) = 16 uncji (Unzen) = 32 łuty (Lot, Loth) = 128 Quentchen = 512 Pfenniggewichte = 1024  Hellergewichte)

przykład
Funt angielski (międzynarodowy) Pound 0,45359237 kg = 16 uncji
Funt aptekarski (funt trojański) Apotheker-Pfund (Troy pound) 0,3732417216 kg = 1 funt (troy pound) = 12 uncji aptekarskich, jubilerskich (, oz t) = 5760 gran (Gran)
Funt austriacki Österreich Pfund, Wiener Pfund 0,560012 kg
Funt pruski Neues Lot, Zoll-Lot, Postlot 0,5000 kg = 30 łutów; wprowadzony w 1856 roku Grüneberg (Wilkanówko), Knyahinya, Schellin (Skalin)‎
Funt rosyjski ℔ russ. 0,4095124 kg Buschhof, Nerft
Funt warszawski 0,4052 kg = 2 grzywny = 32 łuty Miedziana Góra

Gran

Gran – (ang. grain; niem. Gran) jednostka masy zwana także ziarnem.

symbol: gr

Jednostka wagi o bardzo zróżnicowanej wartości.

  • współcześnie: 1 gran = 1/7000 funta = 1/5760 funta aptekarskiego (trojańskiego) = 0,06479891 g
  • dawniej 1 gran = 1/288 grzywny = 0,835 g (stosowany m.in. w Polsce w XVI–XVIII w.)

Kwintla

Kwintla (ćwierćłut) – stara pruska miara wagi

1 kwintla = ¼ łuta

Łut

Łut – (ang. lot; niem. Lot, Loth; ros. лот; węg. lat)

1 łut = 1/32 funta (w 1856 roku wprowadzono w Prusach Neues Lot, Zoll-Lot: 1 łut = 1/30 funta)
1 łut = 4 kwintle (ćwierćłuty)

przykład
Łut austriacki Wiener (Österreich) Loth 1/32 funta austriackiego = 17,5 g Zebrak
Łut rosyjski Лот 3 złotniki = ~12,8 g (druga połowa XVII wieku do początku XX wieku)

Okka

Okka – dawna miara masy stosowana w Imperium Osmańskim; wg Wikipedii: 1 Okka = 2¼ funta wagi = 1,282 kg (patrz → meteoryt Soko-Banja).

symbol (skrót): Oka

Pud

Pud – (niem. Pud; ros. Пуд) rosyjska jednostka wagowa.

1 pud = 40 funtów rosyjskich = 16,38 kg
1 pud = 1280 łutów = 3840 zołotników = 368640 doli

  • Wikipedia – Pud

Uncja

Uncja – (ang. ounce; niem. unze)

symbol: uncja oz, uncja aptekarska (trojańska oz t)

1 uncja (oz) = 1/16 funta angielskiego = 28,34952981 g
1 uncja = 2 łuty

1 uncja aptekarska (℥) (jubilerska, trojańska) = 1/12 funta aptekarskiego = 31,1034768 g.
Uncje aptekarskie (℥) stosuje się w jubilerstwie i to w nich podaje się wagę złota i innych metali szlachetnych (1 uncja złota = 31,1034768 g)!

Zołotnik

Rosyjski золотник (pol. zołotnik) – dawna rosyjska jednostka masy równa 1/96 funta, czyli ok. 4,2658 grama.

 

Miara temperatury

Skala Réaumura

Temperatura zamarzania wody wynosi 0 (zero) stopni Réaumura, temperatura wrzenia 80 stopni Réaumura, czyli 1°C = 0,8°R.

TRéaumura = TCelsjusza · 4/5
TCelsjusza = TRéaumura · 5/4

 

Pieniądze

Dolar amerykański

Gulden austro-węgierski

  • Gulden austro-węgierski (floren, złoty reński) (cz. Rakousko-uherský zlatý, węg. Osztrák–magyar forint):

Lit

Marka

Rubel

Talar

Złoty

 

Bibliografia

  • Jagielski M., (1872), Zupełny wykład i praktyczne zastósowanie metrycznych miar i wag które od 1. Stycznia roku 1872. muszą być używane, Poznań 1872. Plik RCIN.

Przypisy

  1. ^ ze zniekształcenia oryginalnej nazwy florena pochodzi określenie forinta

Linki zewnętrzne

Osobiste