O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.


Pultusk (Pułtusk)

Z Wiki.Meteoritica.pl

0

Najobfitszy deszcz meteorytów w historii

Pultusk (Pułtusk)
Pultusk (NHM Berlin).jpg
Meteoryty Pułtusk ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie (Museum für Naturkunde) (fot. Wadi & Woreczko)
Spadek
Lokalizacja wsie Obryte, Gostkowo, Rzewnie, okolice Pułtuska, woj. mazowieckie, Polska
Położenie[1] 52°46'N, 21°16'E
Data 30 stycznia 1868 r., ~19:00 (czwartek)
Charakterystyka
Typ chondryt zwyczajny, H5[2]
Masa >250 kg; prawdopodobnie 2 tony
Liczba okazów dziesiątki (setki?) tysięcy okazów (deszcz meteorytów); największy okaz 9,095 kg
Meteoritical Bulletin Database
Synonimy
wg NHM Cat: Gostkowo, La Spezia, Lerici, Nossi-Bé, Nosy-Bé, Obritti, Ostrolenka, Spezia, Varsava, Warsaw, Warschau, Warshaw;[3] u Pokrzywnickiego jeszcze Ostrołęka; polska nazwa: Pułtusk

Deszcz meteorytów, które spadły pod Pułtuskiem. Za Andrzejem S. Pilskim:

30 stycznia 1868 roku (czwartek), wieczorem, około siódmej, pojawiła się nad Warszawą kula ognista mknąca po niebie z południowego zachodu na północny wschód. Jej jasność błyskawicznie rosła i wkrótce stała się jaśniejsza niż Księżyc w pierwszej kwadrze. Początkowa biała barwa bolidu zmieniła się na zielono-niebieskawą, a w końcu ciemnoczerwoną. Warszawiacy wybiegali z domów myśląc, że to pożar. Ognista kula ciągnęła za sobą białawy, zakrzywiony ogon o długości 9 stopni. Mieszkańcy wsi położonych na południe i wschód od Pułtuska zobaczyli kulę ognistą, która stawała się większa i jaśniejsza, aż nie można było na nią patrzeć. Potem światło zgasło i usłyszano potężną, przewlekłą detonację, zakończoną serią odgłosów przypominających wystrzały karabinowe lub werble. Wieśniacy ze wsi Rowy nad Narwią słyszeli świst spadających kamieni i odgłosy uderzeń o ziemię i lód na rzece. Także mieszkańcy wsi Nowy Sielc i Gostkowo słyszeli uderzenia kamieni o ziemię, dachy i drzewa. Rankiem znaleźli wiele czarnych kamieni leżących na śniegu i lodzie. Oto ich opis z broszury wydanej w języku francuskim przez Szkołę Główną w Warszawie[4], w tłumaczeniu Jerzego Pokrzywnickiego:

Okazy dostarczone do Szkoły Głównej pokryte były szklistą warstwą koloru brunatnoczarnego, grubości średnio 0,5 mm. Warstwą tą pokryte były i małe dostarczone później okazy, tak iż każdy z nich stanowił mały indywidualny okaz. Znajdują się okazy mające zupełnie inną postać, jak gdyby zostały one rozbite, i których powierzchnia rozłamu pokryta jest podobną korą, aczkolwiek w sposób „niedoskonały”. Powierzchnia pewnej ilości meteorytów bywa miejscami pomarszczona bruzdkami promieniującymi z jednego punktu, powstałymi prawdopodobnie podczas zmiękczenia się kory.

Elipsa spadku meteorytu Pułtusk (na podstawie mapki pochodzącej z broszury wydanej przez Szkołę Główną w Warszawie)[4]

Główna masa meteorytów składa się z ziarnistych okruchów koloru popielatoszarego z odcieniem żółtawym. Główna masa niektórych okazów wykazuje dwa odcienie szarego koloru: jasnoszary i ciemnoszary. Te dwa odcienie zlewają się czasem w ten sposób, że powierzchnia wydaje się jakby „marmurowa”. Czasami zaś kolor szary ciemniejszy obejmuje części większe, otoczone jaśniejszą masą, co daje jej wygląd brekcjowaty. Na jednych okazach przeważa odcień jasny, na innych znów ciemny, tak iż pod tym względem panuje skrajna różnorodność.

W głównej masie meteorytów dają się zauważyć globule, których liczba w różnych okazach bywa różna, lecz na ogół są one nieliczne. Bywają one w dwóch odmianach: jedne, dość kruche, są rzadsze, inne, ciemnoszare, bywają czasem elipsoidalne, a średnica ich sięga 3 mm. Żelazo-nikiel rozsiany jest w meteorycie w postaci różnego kształtu i wielkości ziarnek koloru szarostalowego. Jedne są małe, niedostrzegalne gołym okiem, inne znacznie większe, aż do wielkości kilku milimetrów.


Najnowsze badania sugerują, że meteoryt Pułtusk jest brekcją typu H4/5.[5]


wg Pokrzywnickiego

Plik DjVu

Pułtusk (Pokrzywnicki 1964)


Spis treści


...opisy spadku, opisy znalezisk...

Pogoda

W Warszawie temperatura wynosiła minus 6 stopni Réaumura[6] (czyli około -7,5 stopnia Celsjusza). Ciśnienie wskazywane przez barometr wynosiło około 28 cali (czyli ok. 711 mmHg)[7], natomiast wg Babczyński et al. (1868) ciśnienie w Warszawie wynosiło wówczas 753,52 mmHg (1004,6 hPa). W dniu spadku meteorytu Księżyc był 2 dni przed pierwszą kwadrą (nów Księżyca wypadał 24 stycznia, pełnia 8 lutego).

Gazeta Warszawska z 16 marca donosi, że w nocy po bolidzie zaczął padać śnieg. W Kurjerze Codziennym z 3 lutego donoszono z „Lipna: Nazajutrz po najpiękniejszej pogodzie, mieliśmy wiatr, śnieg i deszcz. (tak jak i w Warszawie)”.

Czas trwania zjawiska

Według Kurjera Warszawskiego i Kurjera Codziennego z 31 stycznia przelot bolidu trwał przeszło 4 sekundy (4-5 sekund), a po 3½ minuty dało się słyszeć w Warszawie huk i grzmoty trwające około trzech minut (wg Gazety Warszawskiej z 4 lutego). Odległość wybuchającego aerolitu od Warszawy oszacowano na 10 mil (ok. 74 km[8]).

Według Babczyński et al. (1868) „maksymalny blask” trwał 3-4 sekundy.

Tor bolidu

Dla obserwatora z Warszawy bolid przemieszczał się z południowego-zachodu na północny-wschód. Bolid zgasł na wysokości blisko 20 stopni nad horyzontem. W Kurjerze Codziennym nr 24 opisano trasę bolidu na tle gwiazdozbiorów. Za „meteorem” „w postaci kuli”, „mającej pozornie wielkość dużej kuli armatniej” ciągnął się „ostro określony szeroki ogon światła białego” (Kurjer Codzienny z 3 lutego).

Maksymalna średnica widocznej „kuli” wynosiła 15-20 minut kątowych (tarcza Księżyca ma ~30'). Zostawiała ona za sobą słaby ślad świetlny, osiągający do 9° długości i 2° szerokości (Babczyński et al. 1868).

Bolid miał kolor biały, a w końcowej fazie „rozpierzchł się w prześliczne czerwone światło, które w następnym mgnieniu oka, zmieniając kolor swój czerwony na zielonawy, zgasło” (Kurjer Codzienny z 3 lutego). W końcowej fazie bolid eksplodował na „tysiące iskier”.

Obrazowy opis toru bolidu i czasu po jakim słychać było grom dźwiękowy w Warszawie przytoczył Galle (1868)[9]. Cytowany fragment pochodzi z artykułu zamieszczonego w Meteorycie 2/2013[10]:

«

Pan v. Bäckmann szedł chodnikiem po zachodniej stronie ulicy. Widział, jak bolid pojawił się zza domów stojących po zachodniej stronie Krakowskiego Przedmieścia i leciał nad ulicą, oddalając się od niego; na koniec rozsypał się nagle nad wschodnią ścianą domów w wielką ilość świecących punktów, przypominających iskry. Przez chwilę spoglądał w kierunku miejsca, gdzie nastąpiło to zjawisko, po czym ruszył, kontynuując spacer w kierunku Nowego Światu. Idąc równym krokiem i oglądając się trzy czy cztery razy po kilka sekund w kierunku zjawiska dotarł do drugiej przecznicy i wtedy usłyszał grzmot trwający kilka sekund, a po nim straszliwy, trzeszczący huk, znacznie głośniejszy od wystrzału armatniego. Zaraz po huku nastąpiły podobne trzaski, po czym zapadła cisza. Odstęp czasu między świetlnym zjawiskiem aerolitu, a następującą po nim detonacją wyniósł nieco ponad 3 minuty.

»


W broszurze Babczyński et al. (1868) tak opisano widok bolidu na tle nieba (za Kosiński 2007-2008):

«

(…) Zjawisko obserwowane z Warszawy, widoczne było na niebie w postaci kuli ognistej lecącej od głowy Andromedy przez gwiazdozbiory Kasjopei, Cefeusza i Smoka do gwiazdy η Wielkiej Niedźwiedzicy; kuli wlokącej za sobą białawy wygięty ogon, którego wklęsłość skierowana była ku dołowi. (…)

»


Pokuszono się również o próbę wyznaczenia bezwzględnego toru meteoroidu. Babczyński et al. (1868) opierając się przede wszystkim na obserwacjach z Warszawy, Gdańska i Wrocławia podaje, że bolid zapłonął na wysokości 23,5 mili geogr. (174 km !?), a zgasł nad wsią Gostkowo na wysokości 2,5 mili geogr. (18,5 km). Poruszał się pod kątem 45 stopni do horyzontu. Przebył w czasie 4,5 sekundy drogę 29,6 mili geogr. (220 km) ze średnią prędkością 6,6 mili na sekundę (48,8 km/s). Z punktu widzenia dzisiejszej wiedzy o zjawiskach bolidów i spadków meteorytów, wiemy, że wyliczenia te są błędne. Najwięcej zastrzeżenia budzi oszacowanie wysokości na jakiej zapłonął bolid, stąd reszta obliczeń, będąca jej pochodną, jest obarczona dużym błędem.

Czy były dwa bolidy?

W wielu ówczesnych doniesieniach prasowych w opisach pojawia się informacja o obserwacji dwóch bolidów (kul ognistych). Relacjonują to świadkowie m.in. w Kurjerze Warszawskim z 31 stycznia, Gazecie Polskiej z 10 lutego i Dzienniku Warszawskim z 22 lutego.

Znaleziska

W broszurze Babczyński et al. (1868) tak relacjonowano wielkość znajdowanych okazów i ich rozmieszczenie (za Kosiński 2007-2008):

«

(…) Jeden z największych meteorytów ważył do 4 kg i spadł we wsi Rzewnie, (…)

Według opisu włościan względna odległość, w której fragmenty spadły na zamarzniętą powierzchnię Narwi wynosiła od 20 do 30 metrów. Mieszkańcy donosili, że widzieli wokół kamieni na lodzie czarniawy proszek, który wkrótce uniosła woda.

Wielkość spadłych meteorytów wzrastała w kierunku północno-wschodnim. Znalezione w okolicach Obrytego ważą przeciętnie 100 gram, w Ciołkowie 200 gram, w Gostkowie od 400 do 800 gram, w Sielcu od 1,2 do 1,6 kg.

Prędkość z jaką spadały kamienie nie była zbyt duża, ponieważ żaden z fragmentów nie był wbity w lekko zamarzniętą ziemię, a lód w rowach i na brzegach rzeki nie został skruszony. (…)

»


W latach 90. ub.w. Janusz W. Kosiński dotarł do mieszkanki tamtych okolic Wandy Zambrzyckiej. Tak opisał swoje spostrzeżenia (Kosiński 1999):

«

(…) Przy okazji poszukiwań spotkałem - mieszkającą niemal w środku penetrowanego obszaru - niezwykle miłą i posiadającą ciekawe materiały, p. Wandę Zambrzycką. Ta starsza już osoba, emerytowana nauczycielka, jest wnuczką byłych właścicieli Gostkowa, Zambsk i okolicznych terenów. Posiada w swych zbiorach mapy byłych rodzinnych dóbr, a jej głównym zajęciem w ostatnich latach jest spisywanie dziejów rodziny i miejsc z którymi była związana. W jej rękopisie jest też fragment poświęcony spadkowi meteorytu Pułtuskiego. Obok informacji ogólnych zaczerpniętych z literatury, są wspomnienia rodzinne o tym zjawisku. Najwięcej opowiadała babcia Wandy Zambrzyckiej. Jak mówiła, największy okaz znaleziony w majątku w Gostkowie miał wagę 3 kg, zaś w okolicach Gostkowa i Zambsk, znajdowano znaczne ilości meteorytów o masach 1-2 kg. W majątku jej rodziny meteoryty były pilnie zbierane, a następnie odsprzedano je rządowi rosyjskiemu (obszar spadku był wtedy w Cesarstwie Rosyjskim). W kronice Wanda Zambrzycka zapisała: Prababcia nasza, matka Zygmunta i Adolfa Zambrzyckich sprzedała wiele meteorytów za niebagatelną wówczas sumę 14 tysięcy rubli. Ponoć w ten sposób spłaciła wszystkie swoje długi.

Wanda Zambrzycka, która sporo podróżuje w poszukiwaniu dokumentów i materiałów, twierdzi, że do dzisiaj meteoryty są znajdowane w czasie prac polowych, ale już po północnej stronie Narwi w okolicach wsi Nowy Sielc. Według wspomnień rodzinnych również w pobliżu tej wioski złożono znaczne ilości meteorytów (zawartość wozu konnego ???) pochodzących z majątku Gostkowo (…)

»


Wybrane doniesienia o liczbie i wielkości znalezisk z ówczesnej prasy.

  • „We wsi Sielcu o 2 mile od Pułtuska, w majętności p. Gąsowskiego – część ogrodu pokrytą została drobnemi odłamkami kamieni. – Oprócz tego, ze wsi Czerwonki przysłano do Pułtuska kilka znaczniejszych odłamów, które złożono w biurze miejscowego Naczelnika powiatu.” (Kurjer Codzienny z 3 lutego)
  • „Dowiadujemy się, że wydelegowany został ze Szkoły Głównej Prof. Babczyński, na grunt do wsi Gostkowa w Powiecie Pułtuskim, dla zebrania szczątków bolidu, który tam spadł w ogromnej ilości, tak, że szczątki mają zawierać kilka fur.” (Kurjer Warszawski z 6 lutego)

Ofiary wśród ludzi?

Nie zanotowano przypadków ofiar wśród ludzi spowodowanych spadkiem meteorytów, ale w Kurjerze Warszawskim z 17 lutego znajduje się opis „ofiar pośrednich”:

«

(…) Schody wązkie, spadziste, wcale nie oświecone, nic zatem dziwnego, że kilka osób spadło. Jedna staruszka złamała sobie prawą nogę, troje dzieci powywijało sobie nogi, kilka osób, niewidząc słupa na zakręcie, porozraniali sobie głowy, – dosyć, że pięć osób jest mocno, a sześć mniej uszkodzonych. (…)

»
Więcej szczegółów patrz → Kurjer Warszawski, nr 38 (17 lutego 1868).

Hammer

W relacjach ze spadku znajdują się wzmianki, że część okazów spadła na zabudowania w okolicznych wsiach. Daje to podstawy do zaliczenia meteorytu Pułtusk do tzw. hammerów. W broszurze Babczyński et al. (1868) znajdujemy informację, że (za Kosiński 2007-2008):

«

(…) Ostry gwizd i wyraźny odgłos uderzeń twardych ciał o dużej masie uderzających o ziemię słyszany był również we wsiach Nowy Sielc i Gostkowo. Bardzo wielu mieszkańców tej ostatniej wsi słyszało odgłos kamieni spadających z siłą na metalowy dach domu dzierżawcy i innych osób oraz na płoty, drzewa itp. (…)

»


Więcej o tym, jak ówczesne gazety relacjonowały całe to wydarzenie i późniejsze relacje → patrz Pułtusk/Czasopisma.


... ile spadło okazów?, gdzie trafiły?, handlowanie meteorytem...

Ile spadło okazów?

Ocenia się, że spadło ok. 70000 meteorytów[11], o łącznej wadze ponad 2 tony. Większość, to kilkugramowe okazy zwane grochem pułtuskim. Największy znaleziony okaz waży 9095 g. Był to największy deszcz meteorytów kamiennych pod względem liczby meteorytów.

Pierwszy wyjazd na teren spadku prof. Tytusa Babczyńskiego (za Szkoły Głównej?) i Karola Deike adiunkta Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie zaowocował przywiezieniem około 400 okazów meteorytu.[12] Babczyński et al. (1868) (za Kosiński 2007-2008):

«

(…) Liczba meteorytów różnej wielkości zebranych dla Szkoły Głównej sięgała 400 sztuk. Jeden z nich ważył 7 kilogramów, 3 inne ważyły po 4 kilogramy, a największy z pozostałych ważył 2,4 kilograma.

Tymczasem liczba ta nie zawiera całkowitej ilości meteorytów. Duża ich część zaginęła na łąkach wsi Sokołowo i Sielc, które pokryte były wodą. Duża ich część spadła na rzekę Narew i nie mogła zostać zebrana z powodu zbyt cienkiej warstwy lodu pokrytej dodatkowo wodą.

Zebrane kamienie pozwalają przypuszczać z dużym prawdopodobieństwem, że tworzyły one 1/3 całego meteorytu. Całkowita waga fragmentów, które spadły wynosi więc od 500 do 600 kilogramów. (…)

»


Według prof. Edwarda Stenza (Stenz 1937) liczba zebranych okazów wynosiła ok. 1000 szt. Według niego cytowana często w literaturze liczba 100000 okazów jest wynikiem pomyłki w interpretacji liczby „100,000” występującej w broszurze wydanej przez Szkołę Główną w 1868 roku Notice sur la météorite tombée le 30 janvier 1868 aux environs de la ville de Pułtusk[13], a oznaczającej tam „100%” z dokładnością trzech miejsc po przecinku (ciekawe spostrzeżenie! – Redakcja).


Są również relacje mówiące o „całych furach (wozach)” pełnych okazów: Kosiński (1999, wspomnienia Wandy Zambrzyckiej) oraz w Kurjerze Warszawskim z 6 lutego 1868 roku.


Kolekcje

Okazy meteorytu Pułtusk, z racji swej liczności i łatwości dostępu, trafiły do wszystkich liczących się kolekcji instytucjonalnych na świecie. Wiele muzeów do dziś posiada na swoim stanie setki okazów (wg Koblitz MetBase).

Zbiór Koblitz MetBase uwagi
Paris, Mus. d'Hist. Nat. 25,9 kg największy okaz ~2,5 kg (Meunier 1898)
Warsaw, Muz. Ziemi, Polish Acad. Sci. 20,4 kg największy okaz 8100 g; szczegółowa zawartość zbiorów polskich → katalog meteorytów na stronach PTMet, Hanczke (1995) i Łaptaś et al. (1998)
Vienna, Naturhist. Mus. 17,9 kg największy okaz 7150 g (wg Berwertha (1903) na koniec 1902 roku w kolekcji znajdowało 41 okazów o łącznej masie 15,843 kg, w tym ww. największy)
Cracow, Geol. Inst., Polish Acad. Sci. 17,8 kg największy okaz 2970 g
London, Nat. Hist. Mus. 17,5 kg największy okaz 9095 g[14]
Bonn, Min. Mus. Univ. 15,0 kg
Moscow, Acad. Sci. 14,1 kg największy okaz 4238 g
Chicago, Field Mus. Nat. Hist. 12,9 kg największy okaz 7897 g
Berlin, Mus. Naturk., Humboldt Univ. 10,6 kg największy okaz 8070 g
(…)
Tallinn, Geol. Inst. Acad. Sci. 1,25 kg według Tiirmaa (1996): 65 okazów o wadze 1250,2 g + okaz 606 g[15]
(…)
Warsaw, Geol. Inst., Polish Acad. Sci. 6,6 kg zbiory przeniesiono do Krakowa (prawdopodobnie do Muzeum Geologicznego ING PAN w Krakowie)
Cracow, Min. Dept., Jagellonian Univ. 4,8 kg największy okaz 2860 g
Cracow, Geol. Dept., Jagellonian Univ. 1,37 kg
Poznan, Inst. Paleozoology 737 g
Wroclaw, Dept. Min. Petrol., Univ. 378 g największy okaz 205 g (Pilski 2001)
Muzeum Wydziału Geologii UW 3325,4 g (233 okazy; największy 254,9 g) (Stępisiewicz 2012)

Sumaryczna waga wszystkich okazów w 173 kolekcjach wymienionych w Koblitz MetBase, wynosi 246,492 kg (z tego w polskich zbiorach – 52,085 kg)!


Największe zachowane okazy z deszczu meteorytu Pułtusk znajdują się w następujących kolekcjach[16]:

Kolekcja waga (w gramach)
Muzeum Historii Naturalnej w Londynie 9095, 3545[17]
PAN Muzeum Ziemi w Warszawie 8100 (okaz kupiony w 1956 r., pochodzi z Gostkowa (Pilski 1997)), 3130 (ze wsi Rzewnie), 2343 (ze wsi Dąbrówka)[18]; Pokrzywnicki (1964) wymienia jeszcze w zbiorach okaz 2435; u Pilskiego (2001) jest jeszcze okaz 1445[19]
Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie 8070
Field Museum w Chicago 7897 (zapewne jest to okaz 7850 g z kolekcji Juliana Siemaszko (1891)?)
Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu 7150
Muzea w Moskwie 4238, 4105
Muzeum Geologiczne ING PAN w Krakowie 2970, 1800, 1210, 1000 (Łaptaś 1998) (Pokrzywnicki (1964) wymienia jeszcze okaz 3035[20])
Muzeum Geologiczne ING UJ w Krakowie 2860[21], 1360
Obserwatorium Astronomiczne UW w Warszawie 1235 (wg Pokrzywnickiego (1964) 1305 g)[22]
Muséum d'histoire naturelle, Paris okaz ~2,5 kg (Meunier 1898)
znaleziska współczesne (znalazcy) ~1510 g (Łukasz Smuła); ~1500 g (Arkadiusz Bingoraj); ~1576 g (Janusz Kosmowski)


Kilka miesięcy po spadku Gazeta Warszawska z 3 czerwca 1868 roku wspomina o znalezieniu okazu ważącego 18 funtów (to ponad 7 kg)! Jego dalsze losy nie są znane.

W zaginionych w czasie wojny zbiorach Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie znajdował się zbiór meteorytów Pułtusk o nieustalonej wielkości.[23]

Przed wojną duży okaz meteorytu pułtuskiego „zdobił” biurko dyrektora Obserwatorium Astronomicznego UW w Warszawie (Gadomski 1929, 1946). Zapewne był to okaz 1235 g ze zbiorów OA UW?

Okazy meteorytu przekazał Akademii Umiejętności p. Czaputowicz w 1880 roku (Wiek, nr 149, 1880; Gazeta Warszawska, nr 154, 1880).[24]

Okaz meteorytu do Zbiorów przyrodniczych Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu przekazał w 1913 roku ks. Lewaszkiewicz (Kosmos, 1913).

W 1935 roku do tworzących się zbiorów Towarzystwa Muzeum Ziemi przekazał swoją kolekcję kilkunastu meteorytów Pułtusk prof. Jan Samsonowicz[25]. Były to okazy (największy ze wsi Dąbrówka miał 2343 g) pozyskane przez niego w latach 1922 i 1929, a znalezionych przez miejscowych mieszkańców głównie w latach 1912-29 (Pokrzywnicki, Urania, 5/1967).

W 1954 roku Koło Warszawskie Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii otrzymało w depozyt 560 okazów meteorytu Pułtusk (Urania, 5/1954). Skąd pochodziły okazy nie wiadomo!


W zbiorach prywatnych w Polsce znajdują się okazy meteorytu Pułtusk o wadze nawet powyżej 1 kg, ale pochodzą one ze znalezisk współczesnych.


Pod koniec XIX w. największe zbiory (powyżej 2,5 kg) meteorytu Pułtusk znajdowały się w kolekcjach (Wülfing 1897):

Kolekcja waga okazów
[kg]
Berlin, U. 10,649
Bonn 18,904
Breslau 2,574
Budapest 5,469
Krantz[26] 34,0
London, B.M. 17,905
Paris, M. 29,787
Petersburg, A. 8,490
v. Siemaszko 8,530
Stockholm 4,913
Wien, H.M. 15,564

Wülfing wyliczył, że całkowita waga meteorytów Pułtusk w światowych zbiorach wynosiła 200,932 kg, z czego około 20% znajdowało się w zbiorze Krantza (Wülfing 1897, s. 418).


Kolekcja Ignacego Wawrzeckiego

Również wiele okazów meteorytu zaraz po spadku trafiło w prywatne ręce. Ciekawą wzmiankę znajdujemy w czasopiśmie Kłosy nr 253 z 1870 roku:

«

(…) Oprócz tych zjawisk, nastręczają­cych meteorologom przedmiot spostrzeżeń, mamy tu jeszcze otwartą od kilku dni wystawę aerolitów, spadłych pod Pułtuskiem, które przywiózł p. Wawrzecki i wystawił na widok publiczny w muzeum przyrodniczém hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego [tj. we Lwowie][27]. Zbiór ten zawiera 1700 sztuk aerolitów. (…)

»


Wymieniony w artykule posiadacz olbrzymiego (~1600-1700 szt.!) zbioru meteorytów Pułtusk p. Wawrzecki wystawiał swoje zbiory w wielu miastach Polski. W ówczesnej prasie znajdują się informacje o jego wystawach we Lwowie[28], Wrocławiu[29] i Krakowie[30].

Patrz: → Pułtusk/Wawrzecki Ignacy, → Pułtusk/Czasopisma.


Kolekcja Juliana Siemaszko

Julian Siemaszko wymienia w swoim katalogu (1891) posiadane przez niego okazy: 7850 g, 570 g i 25 sztuk o łącznej wadze 110 g oraz zamieszcza krótką informację (w wolnym tłumaczeniu z rosyjskiego):

Siemaszko (1891, s. 42-43)
[7850 g] Cały kamień częściowo oszlifowany z jednej strony. Odciski palców; formy postumentu pomnika Piotra I.

(…) Jeden z największych spadków w liczbie kamieni, we wsiach: Chrzczony[31], Dąbrówka, Mrozy, Rzewnie, Rozdziały, Zastrużny (Застружны)[32], Rowy, Ciołkowo, Obryte, Różan, Sielc Nowy, Sielc Stary, Gostkowo, Sokołowo, Zambski, Psary – na powierzchni prawie 50 kwadratowych wiorst[33] między Pułtuskiem a Ostrołęką. Zebrano ponad 3000 kamieni o wadze od 20 funtów [≅ 8,19 kg][34] do 1 złotnika [≅ 4,3 g][35].


Handlarz Krantz

Przedsiębiorczy handlarze minerałami, August i później Fritz Krantz[26] z Bonn, przez wiele lat skupowali i sprzedawali okazy meteorytu. Szacuje się, że przez ich ręce przeszło ponad 7000 okazów o łącznej wadze kilkudziesięciu kilogramów. (O handlu okazami i kolekcji Krantza piszą również Meunier 1868 i Rath 1868).

Według katalogu Wülfinga (1897) w kolekcji Krantza znajdowało się 34 kg okazów meteorytu Pułtusk. Były to w większości małe okazy (tzw. „groch pułtuski”) i jak podaje Wülfing, u Krantza na 1 kilogram składało się średnio 212 okazów („Krantz zählte 212 Steine auf 1 Kgr.”). Daje to około 7200 okazów. Według Wülfinga (1897) w kolekcji paryskiej (Paris, M.) znajdowało się 29,787 kg okazów i jak podaje Meunier były one podobnej średniej wielkości.


W katalogach firmy F. Krantz znajdujemy oferty wielu dużych okazów meteorytu Pułtusk. Na przykład okazy ze skorupą (mit Rinde) o masach 565, 492 i 382 g oferowano w cenie, odpowiednio: 113, 98 i 76 ℳ (Mark). Również wiele okazów o masach poniżej 100 g w różnych formach i udziale skorupy, tylko za 0,25 ℳ za gram![36]


Zdarzały się również przypadki handlowania fałszywymi okazami meteorytu! Patrz → Gazeta Polska z 25 września 1868 roku.


Meteoryt Oczeretna

Ukraiński meteoryt Oczeretna jest prawdopodobnie okazem meteorytu Pułtusk, który za sprawą handlarzy meteorytów trafił na Ukrainę?


Skąd przybył meteoroid „Pułtusk”

Już Galle (1868) próbował wyznaczyć orbitę meteoroidu „Pułtusk”. Dysponując wielką ilością relacji świadków obliczył, że meteoroid z którego spadł meteoryt Pułtusk miał orbitę o mimośrodzie (e) większym od 1. Znaczyłoby to, że przybył on spoza Układu Słonecznego. Dziś wiemy, że obliczenia Gallego były błędne (Galle (1868) wyliczył: mimośród e=2,277, nachylenie orbity i=6°, półoś wielką a=0,75 AU).

Od wielu lat (Cwietkow 1999) rozwijana jest metoda numerycznych symulacji, w wyniku których można oszacować parametry orbitalne meteoroidu na podstawie rozkładu mas okazów spadłych w postaci deszczy meteorytów. Spadek meteorytu Pułtusk nadaje się do takich badań, jak mało który. W swojej publikacji Cwietkow (1999) podaje wyniki takich obliczeń dla meteoroidu „Pułtusk”:

  • półoś wielka a=2,53 AU,
  • mimośród e=0,619,
  • odległość: perihelium q=0,96 AU, aphelium Q=4,10 AU,
  • nachylenie orbity i=2°.

Jak widać, meteoroid pochodził z Pasa Planetoid i jego orbita nie wyróżnia się szczególnie w porównaniu z wieloma innymi wyznaczonymi orbitami dla innych spadków. Zastanawiać może, na podstawie jakich danych (rozkład mas) przeprowadzono te obliczenia? Mapa opublikowana w 1868 roku (Babczyński et al. 1868) nie jest dokładny odzwierciedleniem rozkładu okazów lecz tylko „graficznym” zobrazowaniem zasięgu znajdowania okazów. Nigdy nie powstała mapa z dokładną lokalizacją znalezisk!


Inne źródła

Jest obszerna wzmianka u Kleina (1904).


W katalogu Berwertha (1903) jest wzmianka o spadku:

Pultusk [Cg (7 p. 30. Jänner 1868) 52°42’N,
21°23’O], Psary, Obryte, Zambski (Zamski), Sokolowo, Gostkowo, Sielc nowy, Sielc stary, Rožan, Obrytte, Ciolkowo, Rowy Zastruzny, Rozdzialy, Fluß Narew (Sielec), Rzewnie, Mrozy, Dabrowka, Chrzconny, zwischen Pultusk und Ostrolenka, Polen, Rußland. Dr. Brezina fand in einer italienischen Sammlung einen 15 gr schweren Stein, gefallen 30. Jänner bei Lerizi nächst Spezia, den er zu Pultusk stellt.

Lokalizacja

Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
© Jan Woreczko & Wadi

(C) Ciołkowo, (G) Gostkowo, (O) Obryte, (R) Rzewnie, (S) Sielc

Elipsa spadku (Samsonowicz 1952)

* W listopadzie 2013 roku firma Google zmieniła zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie; → więcej Szablon:GEMap

Według broszury Babczyński et al. (1868) i relacji Meunier (1868):

Okazy znalezione w okolicach Obrytego (skrajnego punktu elipsy na SW) ważyły przeciętnie 100 gram, w Ciołkowie do 200 gram, w Gostkowie od 400 do 800 gram, w Sielcu (skrajnym punkcie na NE) od 1,2 do 1,6 kg. Natomiast 4 kg kamień, jeden z największych spadł w okolicy wsi Rzewnie.


Największe znalezione okazy: 9095 g (MHN w Londynie), 8100 g (Muzeum Ziemi PAN w Warszawie), 8070 g (MHN w Berlinie), 7850 g (Chicago), 7150 g (MHN w Wiedniu), 4105 g (Moskwa).


Więcej o elipsach spadku w artykule – Elipsa rozrzutu (strewn field, strewnfield, distribution ellipse).


Współczesne znaleziska

Lokalizacja części współczesnych znalezisk

* W listopadzie 2013 roku firma Google zmieniła zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie; → więcej Szablon:GEMap

W latach 2005-08 znaleziono jeszcze około 40 okazów, o łącznej wadze około 6,5 kg, największy miał 1,51 kg (Kosiński et al. (2011); informacja ustna od poszukiwaczy, część znalezisk niepotwierdzona).

Na mapie obok lokalizacja części znalezisk Łukasza Smuły.


Janusz W. Kosiński, który bada historię meteorytu Pułtusk i śledzi współczesne poszukiwania, sporządził zestawienie liczby znalezisk w ostatnich latach[37]:

rok 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
liczba okazów 1 1 1 6 2 14 5 3 4 6 7

W sumie 50 potwierdzonych znalezisk.


Mapy


Pułtusk/Galerie

Okazy meteorytu Pułtusk ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie (fot. Wadi & Woreczko)


Meteoryt Pułtusk


Wygląd współcześnie znajdowanych okazów meteorytu Pułtusk
Więcej przykładów w Pułtusk/In situ.


Obrazy chondr w meteorycie Pułtusk


Bibliografia

  • Aleksandrowicz J., (1868), Aerolit dnia 30-go stycznia 1868, Tygodnik Ilustrowany, Warszawa, nr 5, 1 lutego s. 50–51; nr 7, 15 lutego s. 89-90[38]. Abs.: Biblioteka Warszawska, 1, 481-488[39].
  • AnP, (1868a), Der Aërolithenfall vom 30. Januar d. J., Annalen der Physik, 133, Bd. 209, 1868, s. 351-352. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • B.A.A.S., (1869), Reports on Observations of Luminous Meteors during the year 1867-68, Report of the British Association for the Advancement of Science (B.A.A.S.), 38th Meeting (1868), London 1869, s. 388-390.[40] Plik DjVu; plik GIF.
  • Babczyński Tytus, Deike Karol, Wawnikiewicz Roman,[41] (1868), Notice sur la météorite tombée le 30 Janvier 1868 aux environs de la ville de Pułtusk publiée par la Haute Ecole de Varsovie, Warszawa 26 maja 1868[42], ss. 16.[43]
  • Bayer Julian, (1868), Pogadanki astronomiczne. Wydanie nowe pomnożone, W Drukarni K. Kowalewskiego, Warszawa 1868, 1869, (s. 208-211).[44] Plik DjVu; plik DjVu.
  • Berwerth Friedrich M., (1903), Verzeichnis der Meteoriten im k.k. naturhistorischen Hofmuseum, Ende Oktober 1902, Annalen des K.K. Naturhistorischen Hofmuseum, Bd. XVIII, Wien 1903, s. 1-90, (s. 36, 75).[45] Plik DjVu; plik PDF.
  • Biała Jadwiga (red.), (2008), Meteoryt Pułtusk. Największy deszcz meteorytów kamiennych, Warszawa 2008.
  • Biała Jadwiga, Jakubowski Tomasz, Woźniak Marek, (2013), „Wokół meteorytu Pułtusk” — wystawa meteorytów w Pułtusku, Meteoryt, 2, 2013, s. 24.
  • Boguslawski Georg von, (1868), Grosse Feuerkugel und Meteorsteiregen bei Pultusk in Polen am 30. Januar 1868, Wochenschrift für Astronomie, Meteorologie und Geographie, nr 12 i 15, 1868, s. 93-96, 113-118.[46] Plik DjVu.
  • Brachaniec Tomasz, Kosiński Janusz W., Karwowski Łukasz, Lach Rafał, (2012), Mineralogia i procesy wietrzenia meteorytu Pułtusk, Przegląd Geol. (praca w trakcie przygotowania)
  • Brachaniec Tomasz, Kosiński Janusz W., Lach Rafał, (2012), New Discoveries from an Old Strewn Field, the Pułtusk Meteorite, Meteorite, 18(4), 2012, s. 36-42.
  • Brachaniec Tomasz, Kosiński Janusz W., (2014), Distribution of Pultusk Meteorite Fragments, 45th Lunar and Planetary Science Conference, March 17-21, 2014, Woodlands, Texas. Abstract [#1067].
  • Brandstätter Franz, Ferrière Ludovic, Köberl Christian, (2013), Meteorites: Witnesses of the Origin of the Solar System (Meteoriten: Zeitzeugen der Entstehung des Sonnensystems), Edition Lammerhuber, 2013, ss. 272, (s. 104); ISBN 978-3901753435.
  • Brezina Aristides, (1894), Die Gestaltung der Meteoriten (Vortrag, gehalten den 17. Januar 1894) (Mit 32 Abbildungen im Texte), Schriften des Vereins zur Verbreitung naturwissenschaftlicher Kenntnisse, 34, 1894, s. 251-274, (s. 272).[47] Plik PDF.
  • Cwietkow Walentin I., (1999), Deszcze meteorytów, w: Meteoryt Pułtusk. Kamienny deszcz sprzed 130 lat. Materiały VIII Seminarium Meteorowo-Meteorytowego, Wyszków-Kraków 1999, s. 17-20.[48]
  • Czaputowicz S.[49], (1880), Opisanie zjawiska w Polszce i pogląd na kamienie tak zwane aerolity z atmosfery spadające, rękopis, Kraków V 1880.[50]
  • Fritsch K., (1868), Bemerkungen über die Gemengetheile eines der am 30. Jänner 1868, bei Pultusk in Polen gefallenen Aerolithen, Verhandlungen der Kaiserlich-Königlichen Geologischen Reichsanstalt, Jahrgang 1868, s. 92-94. Plik DjVu.
  • Gadomski Jan, (1929), Zbiór meteorytów Muzeum Przyrodniczego w Wiedniu, Uranja, 9/10, 1929, s. 131-136.[51] Plik DjVu; plik DjVu.
  • Gadomski Jan, (1946), Odszukanie dwóch meteorytów w gruzach Warszawy, Urania, 3-4, 1946, s. 68.[52] Plik DjVu.
  • Galle Johann Gottfried, (1868), Ueber die Bahn des am 30. Januar 1868 beobachteten und bei Pultusk im Königreiche Polen als Steinregen niedergefallenen Meteors durch die Atmosphäre, Abhandlungen der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur, Abtheilung für Naturwissenschaften und Medicin, Breslau 1868, s. 79-121. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • Galle Johann Gottfried, (1868a), tłum. Haas Walter H., Concerning the Meteor Observed on January 30, 1868, which Fell through the Atmosphere as a Shower of Stones at Pultusk in the Kingdom of Poland, Popular Astronomy, 50, 1942, s. 501-509. Plik adsabs.
  • Galle Johann Gottfried, (1868b), tłum. Haas Walter H., Concerning the Meteor Observed on January 30, 1868, which Fell through the Atmosphere as a Shower of Stones at Pultusk in the Kingdom of Poland, Popular Astronomy, 52, 1944, s. 43-47, s. 94-98. Plik adsabs i dalsze.
  • Galle Johann Gottfried, (1868c), Ueber die Bahn des am 30. Jan. 1868 beob. u. bei Pultusk i. Königr. Polen als Steinregen niedergefall. Meteors durch die Atmosphäre, Rübezahl, 72 (Neuen Folge Jg. 7), Heft 10, 1868, s. 469-470. Plik DjVu; plik DjVu.
  • Gąsiorowska Zofia Halina[53], (1966), Zestawienie bibliograficzne prac polskich autorów o meteorytach (1805-1955), Prace Muzeum Ziemi, 8, 1966, s. 213-226.[54] Plik PDF.
  • +Gładyszewski Longin, (1975), Skład izotopowy potasu i litu w meteorycie Pułtusk, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio AA Physica et Chemia, 29/30, 1975, s. 257-264.
  • Grady Monica M., (2000), Catalogue of Meteorites. 5th Ed., Natural History Museum, Cambridge University Press, London, UK, 2000. ISBN 978-0521663038. Plik GoogleBooks.
  • Gurdziel Agnieszka, Karwowski Łukasz, (2008), Porównanie wietrzenia meteorytów PułtuskMorasko, streszczenie referatu, V Konferencja Meteorytowa, Wrocław 2008, s. 36-37.
  • Gurdziel Agnieszka, Karwowski Łukasz, (2008), Procesy wietrzenia w meteorycie Pułtusk (wstępne wyniki badań), materiały, IV Konferencja Meteorytowa, Warszawa-Wyszków 2006, 2008, s. 26-30.
  • Gurdziel Agnieszka, Karwowski Łukasz, (2008), Wietrzenie meteorytu Pułtusk, W: Meteoryt Pułtusk. Największy deszcz meteorytów kamiennych. Warszawa 2008, s. 36-40.
  • Gurdziel Agnieszka, Karwowski Łukasz, (2009), Procesy wietrzenia w meteorycie Pułtusk (wstępne wyniki badań) (Weathering processes of in Pułtusk meteorite (preliminary results)), Acta Soc. Metheor. Polon., 1, 2009, s. 23-27. Plik PDF; plik PDF.
  • Gurdziel Agnieszka, Karwowski Łukasz, (2009), Wietrzenie meteorytów na przykładzie Moraska i Pułtuska, Acta Soc. Metheor. Polon., 1, 2009, s. 28-34. Plik PDF.
  • Gurdziel Agnieszka, Karwowski Łukasz, (2011), Porównanie wietrzenia meteorytów Pułtusk i Morasko, Acta Soc. Metheor. Polon., 2, 2011, s. 182-183 (streszczenie referatu, Wrocław 2008). Plik PDF; plik PDF.
  • Hanczke Teresa, (1995), Meteoryty i tektyty w zbiorach Muzeum Ziemi. Katalog, Muzeum Ziemi, Warszawa 1995, ss. 72, (s. 46-54 i fot. 9). ISBN 83-900326-3-5.
  • Haidinger Wilhelm Ritter von, (1868), Der Meteorsteinfall vom 30. Jänner 1868 unweit Warschau, Sitzungsberichte der mathematisch-naturwissenschaftliche Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, 57, Abt. 2, 1868, s. 405-412.[55] Plik DjVu.
  • Heis Eduard, (1869), Nachrichten über die Feuerkugel vom 30. Jan. und über Sternschnuppen, Wochenschrift für Astronomie, Meteorologie und Geographie, 1869, s. 68-70, 118-120, 128-132, 228-230. Plik DjVu.
  • Hintze Carl Adolf Ferdinand, (1912), Schlesien und die Meteoriten, Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Zeitschrift des Kunstgewerbevereins für Breslau u. die Provinz Schlesien, 6. Jahrgang 1912/1913, nr 1, 1 Oktober 1912, s. 9-12.[56] Plik DjVu.
  • Jędrzejewicz Jan Walery, (1886), Kosmografija, Biblijoteka matematyczno-fizyczna, seryja III, tom IX, Warszawa 1886, (s. 346-348).[57] Plik DjVu.
  • Johnstrup F., (1870), Om Meteoriterne og nogle i de senere Aar iagttagne Meteorfald (Hermed Tavle I), Tidsskrift for populære Fremstillinger af Naturvidenskaben, 17 (4th ser., 2 bd.), Kjøbenhavn 1870, s. 1-25, (s. 17 mapa).[58] Plik DjVu.
  • Kamińska Ewelina, Kosiński Janusz W., (2009), Upadek i rozmieszczenia fragmentów meteorytu Pułtusk, Meteoryt, 1, 2009, s. 5-9.
  • Karwowski Łukasz, (2008), Czym jest meteoryt Pułtusk, w: Meteoryt Pułtusk. Największy deszcz meteorytów kamiennych, Warszawa 2008, s. 18-33.
  • Karwowski Łukasz, Gurdziel Agnieszka, (2009), Secondary minerals in Morasko and Pułtusk meteorites, Vestnik Lviv. Univ. Ser. Physics., 43, 2009, s. 243-248.
  • KŁOSY, nr 253, 1870, s. 275. Plik DjVu.
  • Koblitz Jörn, MetBase. Meteorite Data Retrieval Software, Version 7.3 (CD-ROM), Ritterhude, Germany 1994-2012. MetBase.
  • Kosiński Janusz W., (1999), Meteoryt pułtuski – 130 lat później, w: Meteoryt Pułtusk. Kamienny deszcz sprzed 130 lat. Materiały VIII Seminarium Meteorowo-Meteorytowego, Wyszków-Kraków 1999, s. 12-16.
  • Kosiński Janusz W., (2007-2008), Biblioteczka meteorytu Pułtusk – zeszyty, Wyszków 2007–2008.
    • zeszyt 1: Doniesienia prasowe o bolidzie z 30 stycznia 1868;
    • zeszyt 2: Doniesienia prasowe o meteorycie Pułtusk w roku 1868;
    • zeszyt 3: „Notice sur la météorite tombée le 30 Janvier 1868” – pierwsze kompleksowe opracowanie naukowe o meteorycie Pułtusk.[59]
  • Kosiński Janusz W., (2007), Czy można jeszcze znaleźć meteoryt Pułtusk?, materiały, III Seminarium Meteorytowe, 21-22 kwietnia, Olsztyn 2005, 2007, s. 49-54.
  • Kosiński Janusz W., Wacholska Małgorzata, Biała Jadwiga, Dziergiewicz Patrycja, Szymańska Marlena, (2009), 2008 – ROK METEORYTU PUŁTUSK – 140 rocznica spadku – podsumowanie, Meteoryt, 1, 2009, s. 4-5.
  • Kosiński Janusz W., Kamińska Ewelina, (2011), Upadek i rozmieszczenie fragmentów meteorytu Pułtusk (The Fall and the Distribution of Fragments the Pułtusk Meteorite), Acta Soc. Metheor. Polon., 2, 2011, s. 57-66. Plik PDF; plik PDF.
  • Kosmos, (1913), Sprawozdania z posiedzeń, R. 38, 1913, s. 298-299.[60] Plik DjVu.
  • Kowalczyk K., (1868), O aerolitach, z powodu bolidu spadłego w Sielcu dnia 30 stycznia 1868, Biblioteka Warszawska, 1, 1868, s. 481-488. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    , plik PDF.
Czasopismo KŁOSY, nr 137
  • Kramsztyk Stanisław, (1868a), O Aerolitach, KŁOSY, nr 137 (13 lutego 1868), s. 83–85. Plik DjVu.
  • Kramsztyk Stanisław, (1868b), O aerolitach. Część II, KŁOSY, nr 138 (20 lutego 1868), s. 99-101.[61] Plik DjVu.
  • Kramsztyk Stanisław, (1899), Komety i gwiazdy spadające, Warszawa, nakład Gebethnera i Wolffa; Kraków, G. Gebethner i Spółka, 1899. Plik DjVu; plik DjVu.
  • Krzesińska Agata, (2010), Wielofazowa deformacja meteorytu Pułtusk, Meteoryt, 3, 2010, s. 3-6. Plik PDF.
  • +Krzesińska Agata, Żelaźniewicz Andrzej, Orłowski Ryszard, (2011), Pseudotachylitic melting and unmixing of silicate, carbonate and sulfide melts in the Pultusk H-chondrite, Abstract #5143, 74th Annual Meeting of the Meteoritical Society, Greenwich, London, 2011. Plik PDF.
  • Krzesińska Agata, Fritz Jörg, Gattacceca Jérôme, Rochette Pierre, Cournéde Cécile, (2012), Brecciation of the Pułtusk meteorite and its deformational history, Mineralogia Special Papers, vol. 40, s. 36-38, 2012. Plik PDF. Materiały 19th Meeting of the Petrology Group of the Mineralogical Society of Poland, Obrzycko, 19-21th October 2012.
  • Krzesińska Agata, Fritz Jörg, (2014), Weakly shocked and deformed CM microxenoliths in the Pułtusk H chondrite, Meteoritics & Planetary Science, vol. 49(4), 2014, s. 595–610. Plik PDF.
  • Krzesińska Agata, Gattacceca Jérôme, Friedrich Jon M., Rochette Pierre, (2015), Impact-related noncoaxial deformation in the Pułtusk H chondrite inferred from petrofabric analysis, Meteoritics & Planetary Science, vol. 50(3), 2015, s. 401-417. Plik PDF.
  • Kuś Piotr, (2015), Wyjątkowe okazy Pułtuska, Meteoryt, 4, 2015, s. 10-11.
  • Lang Bruno, Kowalski Maciej, (1971), On possible number and mass of fragments from Pułtusk meteorite shower, Meteoritics, vol. 6(3), 1971, s. 149-158. Plik PDF; plik PDF.
  • Lang Bruno, (1972), Pultusk Meteorite: a century-old problem viewed a new [Meteoryt Pułtuski: Nowe spojrzenie na zagadnienie o wiekowej tradycji], Acta Geophys. Polon., vol. XX, nr 3-4, 1972, s. 281-290. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • LaPaz Lincoln, (1941), A Mathematical Formula for Meteoritic Age-Determination and its Applicztion to the Pultusk, Poland, Meteorites, Popular Astronomy, 49, 1941, s. 261-265. Plik PDF.
  • LaPaz Lincoln, (1942), J.G. Galle on the Pułtusk, Poland, Meteoritic Shower, Popular Astronomy, 50, 1942, s. 436-437. Plik PDF.
  • Manecki Andrzej, (1972), Chondry i chondryty: studium mineralogiczno-petrograficzne meteorytu Pułtusk, Prace Mineralogiczne, 27, 1972, s. 53–69.
  • Mazurek Kazimierz, (1999), Lwowskie „Pułtuski” w Polsce, Meteoryt, 1, 1999, s. 12.[62] Plik PDF.
  • Meunier Stanislas Étienne[63], (1868), Météorites de Pultusk, Cosmos, revue encyclopédique, ser. 3, vol. 3, 1868, s. 129, 162-163, 190-192.[64] Plik DjVu.
  • Meunier Stanislas, (1884), Météotites, w: Frémy Edmond (red.), Encyclopédie chimique. Tome II. Métalloïdes, Appendice – 2e cahier: Météorites, Dunod Paris 1884, ss. 533, (s. 423-424 (mapa, kopia Babczyński et al. 1868), 456 (rysunek okazu), 489-491 i w innych miejscach).[65] Plik DjVu.
  • Meunier Stanislas, (1888), Sceau en météorite du roi d'Annam, La Nature, 758, 1888, s. 32.[66] Plik DjVu.
  • +Meunier Stanislas, (1898), Guide dans la collection de météorites, avec le catalogue des chutes représentées au Muséum, Muséum d'histoire naturelle, Paris 1898, ss. 110 (s. 80-81). Plik DjVu.
  • Neumayr Melchior, (1912), Dzieje Ziemi (tytuł oryg. Erdgeschichte), t. 1, Geologia ogólna, Warszawa 1912, s. 96-118, (s. 97-99).[67] Plik DjVu.[68]
  • Paneth F.A., (1937), Meteorites: the Number of Pultusk Stones, and the Spelling of “Widmanstätten Figures”, Nature, 140, 1937, s. 504-505, 809.
  • Pilipiuk Andrzej, (2001), Poszukiwania meteorytu pułtuskiego – uwagi archeologa, Meteoryt, 3, 2001, s. 20-21. Plik PDF.
  • Pilski Andrzej S., (1991), The Pultusk meteorite shower, Impact, vol. 2, 1991, s. 16-19.
  • Pilski Andrzej S., (1992), Pułtuski deszcz meteorytów, Meteoryt, 4, 1992, s. 11-14. Plik PDF.
  • Pilski Andrzej S., (1994), Pułtuski deszcz meteorytów, Urania, 9, 1994, s. 241-245.[69] Plik DjVu.
  • Pilski Andrzej S., (1997), 130 lat temu, Meteoryt, 4, 1997, s. 3-4. Plik PDF.
  • Pilski Andrzej S., (2001), Meteoryty w zbiorach polskich, Olsztyn 2001.[70]
  • Pilski Andrzej S., (2004), Pułtusk i inne kawałki gruzu z planetoidy 6 Hebe, Meteoryt, 2, 2004, s. 3-4. Plik PDF.
  • Pilski Andrzej S., Karwowski Łukasz, Siemiątkowski Jacek, (2009), Reklasyfikacja meteorytu Pułtusk, streszczenie referatu, V Konferencja Meteorytowa, Wrocław 2008, s. 30.
  • Pilski Andrzej S., Karwowski Łukasz, Siemiątkowski Jacek, (2011), Reklasyfikacja meteorytu Pułtusk, Acta Soc. Metheor. Polon., 2, 2011, s. 194 (streszczenie referatu, Wrocław 2008). Plik PDF; plik PDF.
  • Pokrzywnicki Jerzy, (1971), Meteoryty pułtuskie w zbiorach lwowskich, Acta Geophys. Polon., vol. XIX, nr 2, 1971, s. 238-239. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • Prior George T., Hey Max H., (1953), Catalogue of Meteorites. With special reference to those represented in the collection of the British Museum (Natural History), Printed British Museum, 1953, (s. 144-145), (zbiory własne W&W) (wydanie z 1923 roku – plik PDF).
  • +Rath Gerhard vom, (1868), Über die Meteoriten von Pultusk im Königreich Polen, gefallen am 30. Januar 1868, Bonn 1868.[72] Plik PDF.
  • Rath Gerhard vom, (1868), Ueber die Meteoriten von Pultusk, Berichte der Deutschen chemischen Gesellschaft zu Berlin, 1, 1868, s. 124-125. Plik DjVu.
  • Rath Gerhard von, (1868), Literaturnotizen: Dr. H. v. Rath: Ueber die Meteoriten von Pultusk im Königreich Polen, gefallem am 30. Jänner 1868: Hierzu 1 Tafel: Sep. aus der Festschrift der Niederrheinischen Gesellschaft für Natur- und Heilkunde zum 50jährigen Jubiläum der Universität Bonn, Verhandlungen der Kaiserlich-Königlichen Geologischen Reichsanstalt, Jahrgang 1868, nr 12, s. 307-309. Plik DjVu.
  • Samsonowicz Jan[25], (1952), O wieku, pochodzeniu i przypuszczalnej ilości oraz masie meteorytu pułtuskiego (z mapką) (La météorite de Pułtusk), Wiadomości Muzeum Ziemi, tom VI(1), Warszawa 1952, s. 57-68. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .[73]
  • Schiaparelli Giovanni Virginio, (1869), I. – Astronomia, Annuario scientifico ed industriale, Anno Quinto. – 1868, Milano 1869, s. 42-45.[74][75] Plik PDF.
  • Siemaszko Julian Iwanowicz (Симашко Юлиан Иванович), (1891), Каталогъ коллекции метеоритов'ь (Catalogue de la Collection de Météorites de Julion de Siemaschko (Saint Petersbourg, Russie), S.Petersburg 1891 (С. ПЕТЕРБУРГЪ (по июль 1891 г.)), ss. 64, (s. 42-43).[76][77][78] Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    , (str. tytułowa).
  • Siemiątkowski Jacek, (2004), Chondryt Pułtusk: przykład meteorytowej brekcji wieloskładnikowej (H4+H5), Meteoryt, 2, 2004, s. 26-28. Plik PDF.
  • Smuła Łukasz, (2007), Kto szuka ten znajdzie, Meteoryt, 1, 2007, s. 27–28. Plik PDF.
  • Spencer L.J., (1937), Meteorites: the Number of Pultusk Stones and the Spelling of “Widmanstätten Figures”, Nature, 140, 1937, s. 589.[79] Plik PDF.
  • Stenz Edward, (1937), O meteorycie Pułtuskim (Koniec pewnej legendy), Urania, 2, 1937, s. 29-31.[80] Plik DjVu.
  • Stenz Edward, (1937), Number of Fragments of the Pultusk Meteorite, Nature, 140(3533), 1937, s. 113-114. Plik PDF.
  • Szczygielska Joanna, (2002), Meteoryty w zbiorach Muzeum Wydziału Geologii UW – meteoryt Pułtusk, praca licencjacka, Wydział Geologii UW, Warszawa 2002.[81] Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • Szymanski Karl, (1868), Meteoritenfall bei Pułtusk am 30. Jan. 1868, Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geologie und Palaeontologie, 1868, s. 326. Plik DjVu.
  • Tiirmaa Reet (Тийрмаа Р.Т.), (1983), Каталог метеоритов коллекции Института геологии АН ЭССР на октября 1981 г. (The catalog of meteorites from the collection of the Geological Institute of the Estonian Academy of Sciences on October 1, 1981), Метеоритика (Meteoritika), vol. 42, 1983, s. 170-182.[82]
  • Trautschold H. (1868), Ueber Meteorsteine von Pultusk und Makowo, Verhandlungen der Kaiserlich-Königlichen Geologischen Reichsanstalt, Jahrgang 1868, s. 222-224. Plik DjVu; plik PDF.
  • Waleńczak Zygmunt, (1977a), Defectoscopic of primary accretion forms in the Pułtusk meteorite (Poland), Bull. Acad. Pol. Sci., vol. 25, nr 1, 1977, s. 9-13.
  • Waleńczak Zygmunt, (1977b), Optical ultramicroscopic observations of vesicles in opaque minerals of the Pułtusk meteorite, Bull. Acad. Pol. Sci., vol. 25, nr 1, 1977, s. 15-18.
  • Waleńczak Zygmunt, (1977c), Liquid phase vesicles in the Pułtusk meteorite, Bull. Acad. Pol. Sci., vol. 25, nr 1, 1977, s. 19-22.
  • Warin Roger, Kashuba John, (2013), Wielkie grzmoty, małe kamienie, Meteoryt, 2, 2013, s. 21–23.
  • Werther G., (1868), Analyse des Meteorits von Pultusk, Journal für praktische Chemie, 105, 1868, s. 1-6. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    .
  • Wielka encyklopedya powszechna ilustrowana, Wydawca Saturnin Sikorski, Warszawa 1890-1914.[83] Pliki DjVu.
  • Wülfing Ernst Anton von, (1897), Die Meteoriten in Sammlungen und ihre Literatur. Nebst einem versuch den tauschwert der meteoriten zu bestimmen (Meteorites in Collections and Their Literature. Including An Attempt To Determine The Exchange Value Of Meteorites), Verlag der H. Laupp'schen Buchhandlung, Tübingen 1897, (s. 285-288).[84][85] Plik GIF; plik IA; plik GoogleBooks.
  • Wylie C.C., (1940), The orbit of the Pultusk meteor, Popular Astronomy, 48, 1940, s. 306-311. Plik adsabs.
  • Żbik Marek, Self Peter, (2004), Structure comparison of two stony meteorites (Pultusk and Baszkówka) using high resolution x-ray microtomography and image analysis, National Space Society Conference. Adelaide May 2004.
  • Żbik Marek, Self Peter, (2005), High resolution X-ray microtomography analysis in non-destructive investigation of internal structure in two chondrites (Pultusk, Baszkówka), Mineralogia Polonica, 36(1), 2005, s. 5-19. Plik PDF.

O meteorycie Pułtusk w ówczesnej prasie → Pułtusk/Czasopisma


Przypisy

  1. ^ jeśli nie zaznaczono inaczej, podano współrzędne przyjęte w oficjalnej bazie meteorytów Meteoritical Bulletin
  2. ^ wg najnowszych badań meteoryt Pułtusk jest brekcją typu H4/5
  3. ^ wyjaśnienie tak egzotycznych synonimów, jak: La Spezia, Lerici, Nossi-Bé, Nosy-BéSpezia w Prior (1953)
  4. ^ a b c Babczyński et al. (1868)
  5. ^ Siemiątkowski (2004)
  6. ^ chodzi o używaną wówczas skalę Réaumura; temperatura zamarzania wody wynosi 0 stopni Réaumura, a 1°C = 0,8°R; Wikipedia – Skala Réaumura
  7. ^ nienaturalnie mało! – Rekordy klimatyczne Polski
  8. ^ chodzi zapewne o milę rosyjską lub geograficzną, odpowiada to odległości około 74 km od Warszawy
  9. ^ Galle (1868), s. 100; oryginalny tekst po niemiecku
  10. ^ Warin Roger, Kashuba John, (2013), Wielkie grzmoty, małe kamienie, Meteoryt, 2, 2013, s. 21–23 (tłumaczenie Andrzej S. Pilski)
  11. ^ zakwestionowanie tej liczby patrz → Stenz (1937)
  12. ^ wg Kosińskiego (2007-2008) zebrali oni podczas swojej pierwszej wizyty na terenie spadku 120 okazów o ogólnej wadze ok. 60 kg?
  13. ^ autorstwa Babczyńskiego i Deike?
  14. ^ zobacz Spencer (1937)
  15. ^ wg Grewingk (1882): 90 okazów o wadze 2020 g (za Geoscience collections of Estonia: record)
  16. ^ na podstawie katalogu meteorytów na stronach PTMet, Pokrzywnickiego (1964), Grady (2000) i katalogów innych kolekcji
  17. ^ Prior (1953)
  18. ^ okazy z kolekcji J. Samsonowicza
  19. ^ fotografia tego okazu znajduje się w Uranii, 9/1994; wg danych PAN Muzeum Ziemi w Warszawie okaz waży 1400 g
  20. ^ chodzi o okaz 2970 g (nr inw. ZNGPAN B-V-57/33.1), na którym znajduje się etykieta z napisem Pułtusk 3035; fotografia tego okazu znajduje się na portalu Wirtualne Muzea Małopolski – Meteoryt „Pułtusk”
  21. ^ wg Pokrzywnickiego (1964) okaz miał 2843 g i pochodzi z Miejskiego Muzeum Przemysłu w Krakowie
  22. ^ przed wojną okaz ten pewnie znajdował się na biurku dyrektora obserwatorium (Gadomski 1929)
  23. ^ o istnieniu takiego zbioru minerałów, skamieniałości i meteorytów Pułtusk znajduje się wzmianka w: Nauka Polska: jej potrzeby, organizacja i rozwój, t. 4, 1923, s. 155. Plik DjVu. Pokrzywnicki przypuszczał, że w zbiorze tym mógł znajdować się również meteoryt Białystok
  24. ^ prawdopodobnie z tym darem związany jest stary rękopis z 1880 roku (patrz → Czaputowicz (1880))?
  25. ^ Jan Samsonowicz (1888-1959) – polski geolog i paleontolog, profesor uniwersytetów we Lwowie i Warszawie, wieloletni kierownik Katedry Geologii Historycznej Uniwersytetu Warszawskiego. Wikipedia – Jan Samsonowicz
  26. ^ a b A. i F. Krantz – istniejąca od 1833 firma handlująca minerałami i meteorytami; założył ją we Freibergu (w 1836 roku firma przeniosła się do Berlina) August Krantz, później działalność kontynuował jego bratanek Fritz (Friedrich) Krantz; do dziś wiele okazów meteorytów w różnych kolekcjach ma etykiety podpisane, np. Dr. F. Krantz, Rheinisches Mineralien-Contor Bonn (etykiety z opisem „Freiberg” pochodzą z okresu 1833-1837, z opisem „Berlin” – 1837-1850, po 1850 roku po przeprowadzce do Bonn mają opis „Bonn”, na etykietach po 1888 roku jest „F.Krantz”, wcześniej było „A.Krantz”); firma istnieje do dziś: Dr. F. Krantz Rheinisches Mineralien-Kontor GmbH & Co. KG, Fraunhoferstraße 7, 53121 Bonn.
    Biografia i przykładowe etykiety – Meteorite Labels and Biographies Archive A. and F. Krantz. Pod koniec XIX wieku kolekcja Krantza zawierała wg Wülfing (1897) meteoryty z 54 różnych lokalizacji o łącznej wadze 72 kg
  27. ^ Wikipedia – Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich we Lwowie
  28. ^ Kłosy nr 253 z 1870 r.
  29. ^ Breslauer Zeitung, z 8 lipca 1870 r. oraz w czasopiśmie Rübezahl
  30. ^ Gazeta Warszawska, nr 66 z 1870 r.
  31. ^ najdalej na północ wysunięta wieś
  32. ^ wieś ta już nie istnieje, leżała na NE od Starych Zambsk i na N od Ciołkowa; patrz → mapa
  33. ^ co odpowiada ok. 56,8 km²
  34. ^ 20 funtów rosyjskich (℔ russ.) ≅ 8,19 kg
  35. ^ Золотник (pol. zołotnik) – dawna rosyjska jednostka masy równa 1/96 funta, czyli ok. 4,2658 grama
  36. ^ potrzebne źródło informacji! Rheinisches Mineralien-Kontor Dr. F. Krantz :: Bonn, Meteoriten-Verzeichnis (…)
  37. ^ wyniki te były prezentowane przez Janusza W. Kosińskiego m.in. podczas prelekcji towarzyszącej otwarciu wystawy meteorytów w Muzeum Regionalnym w Pułtusku 12 kwietnia 2013 roku; więcej o wystawie na → woreczko.pl – Wydarzenia (events)
  38. ^ patrz → Pułtusk/Czasopisma
  39. ^ Kowalczyk (1868, Biblioteka Warszawska)
  40. ^ w rozdziale: II. Aёrolites, Large Meteors, and Star-showers. a. Aёrolites. 2. Pultusk, Poland, 1868, Jan. 30, 6h 50m p.m. (local time).
  41. ^ według Stenza (1937) autorami broszury byli Babczyński i Deike, natomiast wg Wülfinga (1897), Samsonowicza (1952), Pokrzywnickiego (1964) i Koblitz MetBase autorem był Roman Wawnikiewicz; również Wawnikiewicza jako (współ)autora broszury wymienia Szperl Ludwik w: Materyały do historyi Szkoły Głównej Warszawskiej, Warszawa 1913. Plik PDF; tam też krótki życiorys Romana Wawnikiewicza
  42. ^ na terenie zaboru rosyjskiego jedynym obowiązującym urzędowo sposobem datowania był kalendarz juliański (stary styl), więc 26 maja odpowiada dacie 7 czerwca wg kalendarza współczesnego (gregoriańskiego, nowego stylu)
  43. ^ broszura wydana przez Szkołę Główną Warszawską; tam też mapka terenu z lokalizacją znalezisk; reprint broszury wydał Janusz W. Kosiński w serii Biblioteczka meteorytu Pułtusk – zeszyt 3 (2007-2008); zamieścił tam również jej tłumaczenie i opatrzył przypisami
  44. ^ część: Pogadanka 20, s. 205-224; wydanie z 1869 roku zostało rozszerzone i jest w nim część o meteorytach Bjelaja ZerkovLixna: Dodatek dziewiąty. O aerolitach spadłych w Białocerkwi i w okolicach Dynaburga, s. 356-357
  45. ^ artykuł ukazał się również w formie osobnej publikacji: Berwerth Friedrich Martin, (1903), Verzeichnis der Meteoriten im k.k. naturhistorischen Hofmuseum, Ende Oktober 1902, Separatabdruck aus den Annalen des k.k. naturhistorischen Hofmuseum, Bd. XVIII, Wien 1903, ss. 90. Plik PDF
  46. ^ w roczniku również informacja gabinetu mineralogicznego w Wiedniu (k.k. Hof-Mineraliencabinete in Wien): Der Meteorsteinfall vom 30. Jänner 1868 unweit Warschau, nr 29, 1868, s. 228-230
  47. ^ zawiera 32 litografie okazów meteorytów: Bella Roca, Babb's Mill (Blake's Iron), Cabin Creek, Glorieta Mountain, Goalpara, Hessle, Hex River Mountains, Ilimaes (iron), Kokstad, Mocs, Puquios, Pultusk (Pułtusk), Sarepta, Stannern, Tucson (syn. Santa Rita)
  48. ^ prezentacja nowatorskiej metody obliczania elementów orbit meteoroidów na podstawie rozkładu okazów w elipsach spadku; wyniki m.in. dla meteorytów PułtuskŁowicz
  49. ^ postać enigmatyczna (!), nie udało się ustalić nic więcej poza inicjałem imienia – S.; więcej → Czaputowicz (1880)
    (inf. prywatna, lipiec 2016) prof. Jacek Czaputowicz zasugerował, że może chodzić o Seweryna Czaputowicza (ok. 1815-1887) – żołnierza powstania 1830/1 (czy styczniowego?), zarządcę cmentarza Rakowickiego (?); portal nieobecni.com.pl – Seweryn Czaputowicz
  50. ^ rękopis dwustronny na 4 stronach formatu 40×24,7 cm sprzedany w 2012 roku na aukcji zorganizowanej przez antykwariat „RARA AVIS” z Krakowa. Według opisu zawartego w katalogu aukcyjnym „RARA AVIS” autorem rękopisu (pod nim podpisany) był członek Towarzystwa Nauk i Dobroczynności w Krakowie S. Czaputowicz; tekst dotyczy różnych meteorytów i ich badań, ale główną treścią jest opis spadku meteorytu Pułtusk; z dostępnych informacji nt. treści rękopisu wynika, że był on dołączony do kilku okazów meteorytu Pułtusk ofiarowanych przez Czaputowicza na potrzeby edukacyjne. Tekst kończy akapit: „Na tem zakończając poważam się uprzejmie prosić o przyjęcie niniejszej pracy, oraz dołączających się okazów Aerolitów czyli kamieni w liczbie sztuk  a to w celu zastosowania tego do nauki uczącej się młodzieży szkolnej, a będzie to dla mnie prawdziwą nagrodą, gdy dotąd przechowałem zabytek ten, który jedynie dla szkół krakowskich pragnę ofiarować”. Na końcu przekreślona dedykacja dla b. prezesa Senatu Szyndlera, zamiast tego wpisane odręcznie nazwisko Mędrzykowskiego – pirotechnika (źródło informacji: 104 AUKCJA ANTYKWARYCZNA, Antykwariat „RARA AVIS”, Kraków 2013; za zgodą)
  51. ^ lektura relacji daje również wyobrażenie o słabej kondycji ówczesnej meteorytyki w Polsce: (…) Ze specjalnym zainteresowaniem poszukuję meteorytów spadłych na ziemiach polskich. Praca niemała. Trzeba przejrzeć ponad 1000 różnych napisów, podających pochodzenie, datę odnalezienia oraz budowę okazów. — Znajduję ich kilkadziesiąt. Są to przeważnie drobniejsze odłamki, spadłe, jak głoszą napisy w: „Zabrodje, Vilna Russland; Bjelokrynische, Dolgowoli, Zaborzika—Wolynien, Russland; Schellin, Pommern; Gnadenfrei, Preus.—Schlesien” i t. d. Niebawem natrafiłem na bardzo liczne okazy meteorytu pułtuskiego, spadłego dnia 30 stycznia 1868 r. w Pułtusku na północ od Warszawy. Są to „starsi bracia” odłamka, zdobiącego biurko dyrektora Obserwatorjum stołecznego. Wiele z nich jest drobnych, kilka ma wielkość pięści, jeden zaś przedstawia się dość okazale — jak głowa ludzka. (…)
  52. ^ odnalezienie dwóch okazów meteorytów w gruzach powojennej Warszawy: (…) Tym milej jest nam zakomunikować, że latem 1945 r. udało się odkopać z gruzów spalonego przez wojska niemieckie Obserwatoriom Astronomicznego w Warszawie, dwa piękne okazy, ukryte w czasie wojny przed okupantem. Pierwszy — to 1-o kilogramowy odłamek słynnego meteorytu z dn. 30 stycznia 1868 r., który spadł na polach pod Pułtuskiem, w odległości ok. 50 km na północ od Warszawy, — drugi to 5-o kilogramowa bryła meteorytu z dn. 12 marca 1935 r., który „wylądował” w województwie łódzkim kilkanaście km na połud.-zachód od Łowicza. Taki jedynie remanent (poza jednym tylko zegarem) pozostał w popiołach spalonego Obserwatorium. (…)
  53. ^ Zofia Halina Gąsiorowska (1898-1957) – kierownik działu archiwalnego Muzeum Ziemi w Warszawie; nietuzinkowa postać; autorka pierwszego kompleksowego opracowania bibliografii polskich autorów o meteorytach (Gąsiorowska 1966), które ukazało się dopiero wiele lat po jej śmierci, maszynopis był gotowy do druku już w 1956 roku (Gąsiorowska 1952, Wiadomości Muzeum Ziemi); ze spisu tego korzystał Jerzy Pokrzywnicki, ale nigdzie nie wspomniał o jego autorce (Kosiński 2014)
  54. ^ w numerze również artykuł: Wójcik Zbigniew, (1966), Kilka wiadomości o Zofii Halinie Gąsiorowskiej, s. 121-?
  55. ^ z mapą lokalizacji miejscowości
  56. ^ w artykule m.in. o meteorytach: Gnadenfrei (Piława Górna), Grüneberg (Wilkanówko)Pułtusk oraz fotografia grobu Ernsta Chladniego; teksty
  57. ^ więcej o meteorycie Pułtusk w wydaniu 2 z 1907 roku
  58. ^ zawiera również planszę z rysunkiem bolidu Knyahinyamapę rozkładu okazów meteorytu Pultusk (Pułtusk)
  59. ^ reprint broszury Babczyński et al. (1868) wraz z tłumaczeniem i komentarzami
  60. ^ informacja o przekazaniu do Zbiorów przyrodniczych Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu okazu meteorytu Pułtusk – dar ks. Lewaszkiewicza
  61. ^ przedruk artykułu ukazał się w kwartalniku Meteoryt, 1, 2007, s. 3-6
  62. ^ okazy meteorytów z kolekcji hrabiego Włodzimierza Dzieduszyckiego (zbiory z Lwowa)
  63. ^ Stanislas-Étienne Meunier – francuski geolog; związany z Muséum national d'histoire naturelle w Paryżu
  64. ^ relacja na temat spadku meteorytu Pułtusk oraz wiele innych ciekawych spostrzeżeń
  65. ^ obszerne omówienie ówczesnej wiedzy o meteorytach i ich składzie mineralnym; opis wielu spadków; dużo ilustracji: Knyahinya, Pultusk (Pułtusk)
  66. ^ o pieczęci z meteorytu Pułtusk dla cesarza Annamu Đồng Khánh
  67. ^ opis spadków meteorytów: Knyahinya, Pułtusk, Stannern; ilustracje oraz wiele ciekawych informacji i hipotez
  68. ^ wersja cyfrowa wydania z 1906 roku
  69. ^ artykuł zilustrowany fotografiami okazów meteorytu Pułtusk ze zbiorów polskich
  70. ^ bardziej aktualna internetowa wersja katalogu znajduje się na stronach Polskiego Towarzystwa Meteorytowego – katalog PTMet; tam objaśnienie stosowanych skrótów (cs – complete specimen, hs – half specimen, ep – end piece, fc – fragment with crust, f – fragment, sc – slice with crust, s – slice), patrz też → Oznaczenia okazów – skróty
  71. ^ pierwsze i jak na razie jedyne, tak kompleksowe opracowanie na temat polskich meteorytów; warto jedna zaznaczyć, że Jerzy Pokrzywnicki niewątpliwie obficie korzystał z wcześniejszego bibliograficznego opracowania Zofii Gąsiorowskiej (1966, maszynopis jej pracy powstał przed 1964 rokiem), ale nigdzie w jego publikacjach nie pojawia się jej nazwisko!? (Kosiński 2014)
  72. ^ zawiera planszę z rysunkami okazów meteorytu; wydane również jako: Rath Gerhard vom, (1868), Ueber die Meteoriten von Pultusk im Königreich Polen, gefallen am 30. Januar 1868, Abhandlungen aus dem gebiete der naturwissenschaften, mathematik und medicin, 1868, s. 135-161. Plik DjVu
  73. ^ kopia artykułu ze zbiorów biblioteki PAN Muzeum Ziemi w Warszawie, dzięki uprzejmości Dariusza Wolińskiego
  74. ^ część: VII. Aeroliti. Aeroliti di Pultusk; zawiera mapę Fig.9 PIANO DELLA CADUTA DEGLI AEROLITI DI PULTUSK
  75. ^ włoski astronom Giovanni Schiaparelli jako pierwszy wykazał związek rojów Perseid i Leonid z kometami; „odkrył” również słynne „kanały” na Marsie
  76. ^ kopię katalogu dla portalu Wiki.Meteoritica.pl udostępniła dr Jadwiga Biała
  77. ^ katalog kolekcji Siemaszki miał kilka wcześniejszych wydań: 1881 (ss. 3), 1882 i 1885 (ss. 7), 1886 (ss. 16); katalog z 1891 roku jest najobszerniejszy (ss. 64)
  78. ^ kolekcję Siemaszki kupił amerykański kolekcjoner H.A. Ward do zbiorów Ward-Coonley Collection, trafiła ona później do Field Museum w Chicago
  79. ^ fragment: In the British Museum collection there are 72 Pultusk stones with a total weight of 18,188 gm., the largest 9,095 gm. and the smallest 6 gm
  80. ^ „zdanie odrębne” autora dotyczące funkcjonującej w literaturze informacji o liczbie spadłych okazów meteorytu Pułtusk100000 szt.; wg Stenza liczba te jest wynikiem pomyłki w interpretacji liczby „100,000” występującej w broszurze wydanej przez Szkołę Główną w 1868 roku Notice sur la météorite tombée le 30 janvier 1868 aux environs de la ville de Pułtusk, a oznaczającej tam (strony 15 i 16) „100%” z dokładnością trzech miejsc po przecinku. Ciekawe spostrzeżenie!
  81. ^ katalog i opis wszystkich (233 szt.) okazów meteorytu Pułtusk w kolekcji Muzeum Wydziału Geologii UW
  82. ^ i późniejsze wydania; najnowsze: Tiirmaa Reet, (1996), Catalogue of meteorites in the Estonian collection, Eesti TA Geoloogia Instituut, Tallinn 1996, ss. 32
  83. ^ m.in. hasła: Aerolity (tom 1, s. 190-196; ilustracje: meteoryt Pułtusk, Stannern); Betyle (tom 7-8, ilustracja); Gwiazdy spadające (tom 27-28)
  84. ^ katalog Wülfinga jest najbardziej kompletnym katalogiem zbiorów światowych z końca XIX wieku, z wymienionych u niego kolekcji (s. 408-429) tylko jedna kolekcja – Breslau (Mineralogisches Museum der K. Universität) – znajduje się dziś w Polsce; wymienia on jeszcze wiele kolekcji prywatnych, np. kolekcję Juliana Siemaszko, von Bredow, F. Krantz;
    jest u Wülfinga jeszcze kolekcja – Danzig (Westpreussisches Provinzial-Museum; mitgeteilt durch Herrn Direktor Professor Dr. H. Conwentz) – znajdowały się w niej 3 meteoryty: Pultusk 99 g, Krasnojarsk 287 g oraz 63 g fragment meteorytu Schwetz (Świecie); Wikipedia – Hugo Conwentz Zachodniopruskie Muzeum Prowincjonalne w Gdańsku (Westpreußisches Provinzial Museum)
  85. ^ meteoryty polskie w kolekcjach wg Wülfinga (1897)

Zobacz również

Linki zewnętrzne

  • Meteoritical Bulletin Database (MBD) – meteoryt Pultusk
  • Encyclopedia of Meteorites (EoM) – meteoryt Pultusk
  • Portal Meteorite Picture of the DayPultusk


Osobiste