(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)
Grüneberg (Wilkanówko)
Z Wiki.Meteoritica.pl
m (→Zamiast meteorytu głaz narzutowy) |
m (→Pierwsze informacje) |
||
Linia 56: | Linia 56: | ||
Der besonderen Güte des die amtliche Untersuchung hierbei leitenden Königl. Kreis-Landraths, Hrn. Prinzen {{Sparse-b}}Friedrich{{Sparse-e}} von Schönaich-Carolath Durchlaucht, verdanke ich die Mittheilung nachstehender zu Protokoll genommener, zur Veröffentlichung verstatteten Angaben, die ich hier fast wörtlich wiedergebe. Sie sind daher officiell. | Der besonderen Güte des die amtliche Untersuchung hierbei leitenden Königl. Kreis-Landraths, Hrn. Prinzen {{Sparse-b}}Friedrich{{Sparse-e}} von Schönaich-Carolath Durchlaucht, verdanke ich die Mittheilung nachstehender zu Protokoll genommener, zur Veröffentlichung verstatteten Angaben, die ich hier fast wörtlich wiedergebe. Sie sind daher officiell. | ||
- | Am Montage, den 22. März d. J., war ein Einwohner aus Heinrichau mit zehn Mann unweit des sogenannten Schobenhauses hinter dem Meil-Eisen-Kruge, 800 Schritt nördtich von der Berliner Chaussee, beschäftigt Reißsig zu binden, als sie Nachmittags, uagefahr halb vier Uhr, drei starke Donnerschtäge, gleich Kanonenschüssen, hörten, ungeachtet nur bei sonst ganz heiterem Himmel und warmen Sonnenschein eine kleine weißse Wolke im Scheitelpunkt sichtbar war; es erhob sich hiernach unmittelbar ein starkes Sausen in der Luft, das von Abend herzukommen schien, jemehr es sich näherte, immer stärker wurde, und zuletzt sich in einen Klang, gleich dem einer Orgel, hoch und niedrig veränderte, welcher ungefähr 5 Minuten anhalten konote. Der Klang, jemehr er sich der Erde näherte, nahm wieder det Ton des Sausens an, und hierauf hörtea die erwahnten Arbeiter einen schweren Körper, gleich wie wenn man einen Stein auf die Etde wirft, auffallen. Sie gingen der Richtung nach, wo sie gtaubten, daßs der Ton herkäme, und einer derselben bemerkte in einer Entfernung von 100 bis 150 Schritt die Erde in dieser Richtung, von wo der Ton hergekommen, aufgelockert, und grub mit einem Stück Holz nach, weil er fürchtete, def Stein; den er aus der Luft an dieser Stelle herunter gefallen glaubte, könne heißs seyn, weshalb er Anstand nahm, den Stein, der sich durch das Einstoßsen des Holzes in das Loch fühlen ließs, sogleich anzugreifen. Endlich brachte er ihn in Gemeinschaft eines anderen aus der Erde, in welche er ungefähr einen halben Fußs tief hineingeschtagen war, wie dießs die frisch aufgewoffene Erde anerkennen ließs. Der Stein war abet ganz kalt. Er wurde später dem Königl. Kreis-Landrathe behändigt, und ist von demselben der Königl. Hochlöbl. Regierung zu Liegnitz nebst begleitenden Berichten übersandt worden. Der Fundort ist ein 20 bis 30 Jahr altes Kiefergehege auf Seifersholzer Terrain; die Beschaffenheit der Vertiefung, wo der Stein aufgefunden, zeigte, daßs sie durch einen senkrecht fallenden Körper entstanden seyn müsse. | + | Am Montage, den 22. März d. J., war ein Einwohner aus Heinrichau mit zehn Mann unweit des sogenannten Schobenhauses hinter dem Meil-Eisen-Kruge<ref name="Meil-Eisen-Kruge"></ref>, 800 Schritt nördtich von der Berliner Chaussee, beschäftigt Reißsig zu binden, als sie Nachmittags, uagefahr halb vier Uhr, drei starke Donnerschtäge, gleich Kanonenschüssen, hörten, ungeachtet nur bei sonst ganz heiterem Himmel und warmen Sonnenschein eine kleine weißse Wolke im Scheitelpunkt sichtbar war; es erhob sich hiernach unmittelbar ein starkes Sausen in der Luft, das von Abend herzukommen schien, jemehr es sich näherte, immer stärker wurde, und zuletzt sich in einen Klang, gleich dem einer Orgel, hoch und niedrig veränderte, welcher ungefähr 5 Minuten anhalten konote. Der Klang, jemehr er sich der Erde näherte, nahm wieder det Ton des Sausens an, und hierauf hörtea die erwahnten Arbeiter einen schweren Körper, gleich wie wenn man einen Stein auf die Etde wirft, auffallen. Sie gingen der Richtung nach, wo sie gtaubten, daßs der Ton herkäme, und einer derselben bemerkte in einer Entfernung von 100 bis 150 Schritt die Erde in dieser Richtung, von wo der Ton hergekommen, aufgelockert, und grub mit einem Stück Holz nach, weil er fürchtete, def Stein; den er aus der Luft an dieser Stelle herunter gefallen glaubte, könne heißs seyn, weshalb er Anstand nahm, den Stein, der sich durch das Einstoßsen des Holzes in das Loch fühlen ließs, sogleich anzugreifen. Endlich brachte er ihn in Gemeinschaft eines anderen aus der Erde, in welche er ungefähr einen halben Fußs tief hineingeschtagen war, wie dießs die frisch aufgewoffene Erde anerkennen ließs. Der Stein war abet ganz kalt. Er wurde später dem Königl. Kreis-Landrathe behändigt, und ist von demselben der Königl. Hochlöbl. Regierung zu Liegnitz nebst begleitenden Berichten übersandt worden. Der Fundort ist ein 20 bis 30 Jahr altes Kiefergehege auf Seifersholzer Terrain; die Beschaffenheit der Vertiefung, wo der Stein aufgefunden, zeigte, daßs sie durch einen senkrecht fallenden Körper entstanden seyn müsse. |
Die dießs Phänomen begleitenden Erscheinungen sind jedoch nicht allein an dem bezeichneten Orte, sondern nach den darüber erbaltenen Nachrichten in einem ziemlich weiten Umkreise beobachtet worden; auch ist das; kanonendonneräbnliche Rollen nicht allein von Personen, die im Freien waren, sondern selbst von vielen in der Stube eine Beschäftigung treibenden gehört worden; in [[Sagan]], [[Züllichau]], Neusalz [Nowa Sól], Schlawe und vielen Dörfern des Kreises ist es wabrgenommen worden. Eine Feuererscheinung ist von den angeführten Arbeitern nicht bemerkt worden, doch will man eine solche in [[Sagan]] und einem nahen Dorfe von hier (Heinersdorf) gesehen haben. Bemerkenswerth ist es, daßs alle Aussagen sich dahin vereinigen, daßs das Getöse vom Gewitterdonner wesentlich verschieden gewesen sey. Die Luft war hier am genanntën Tage rein und mild, Luftströmung aus Südwest, Temperatur +10<sup>o</sup>R.; eine Temperaturveräuderung ist nach dem Phänomen nicht bemerkt worden. | Die dießs Phänomen begleitenden Erscheinungen sind jedoch nicht allein an dem bezeichneten Orte, sondern nach den darüber erbaltenen Nachrichten in einem ziemlich weiten Umkreise beobachtet worden; auch ist das; kanonendonneräbnliche Rollen nicht allein von Personen, die im Freien waren, sondern selbst von vielen in der Stube eine Beschäftigung treibenden gehört worden; in [[Sagan]], [[Züllichau]], Neusalz [Nowa Sól], Schlawe und vielen Dörfern des Kreises ist es wabrgenommen worden. Eine Feuererscheinung ist von den angeführten Arbeitern nicht bemerkt worden, doch will man eine solche in [[Sagan]] und einem nahen Dorfe von hier (Heinersdorf) gesehen haben. Bemerkenswerth ist es, daßs alle Aussagen sich dahin vereinigen, daßs das Getöse vom Gewitterdonner wesentlich verschieden gewesen sey. Die Luft war hier am genanntën Tage rein und mild, Luftströmung aus Südwest, Temperatur +10<sup>o</sup>R.; eine Temperaturveräuderung ist nach dem Phänomen nicht bemerkt worden. |
Wersja z 22:47, 25 mar 2024
Zamiast meteorytu głaz narzutowy
Grüneberg (Wilkanówko) → | |
![]() Masa główna meteorytu Wilkanówko w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie (fot. Wadi & Woreczko)
| |
Spadek | |
Lokalizacja | Wilkanowo w pobliżu Zielonej Góry, Polska |
Położenie[1] | 51°56'N, 15°30'E |
Data | 22 marca 1841, 15:30 (poniedziałek) |
Charakterystyka | |
Typ | chondryt zwyczajny H4 |
Masa | ~1000 g (zapewne było jednak ok. 1236 g) |
Liczba okazów | dwa okazy |
Meteoritical Bulletin Database | |
Synonimy → | |
wg NHM Cat: Grünberg, Heinrichau, Schloin, Seifersdorf, Seifersholz, Wilkanowko, Zielena Gora, Zielona Gora; wg Pokrzywnickiego: Wilkanówko |
Pogodne popołudnie – godzina 15:30 22 marca 1841 roku (poniedziałek) – w okolicy miejscowości Wilkanówko w pobliżu Zielonej Góry, rolnicy pracujący w polu (w okolicach wsi Seifersholz) usłyszeli trzy silne grzmoty podobne do wystrzałów armatnich. Bezpośrednio po tym dał się słyszeć głośny, narastający od zachodu gwizd i coś ciężkiego spadło w pobliżu. W małym zagłębieniu świadkowie spadku znaleźli 30 uncjowy kamień (około 930 g[2]; patrz → waga okazów). Drugi okaz znaleziono później (między wsiami Heinrichau a Schloin). Dźwięki towarzyszące upadkowi meteorytu było słychać również w okolicznych miejscowościach – Żaganiu, Sulechowie, Nowej Soli (szczegółowy opis spadku w Weimann (1841) i u Pokrzywnickiego (1964)).
Dokładny raport ze okoliczności spadku i opis okazów opublikował zielonogórski aptekarz Carl Gottfried Weimann[3] w lokalnym Grünberger Wochenblatt (1841). Obszerne fragmenty jego raportu znajdują się w publikacjach: Glocker (1841, Schlesische Provinzialblätter) i Göppert (1842).
![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
Ein solcher Chondrit fiel am 22. März 1841 bei Grünberg. Der Landrat Prinz Friedrich von Schönaich-Carolath beeilte sich, alle Angaben von Augen- und Obernzeugen protokollarisch zu sammeln. Darüber berichtete dann der Apotheker Weimann in Grünberg unter dem 2. April im Grünberger Wochenblatt (17. Jahrgang Nr. 14, Seite 51)[4]. Leute aus Heinrichau waren hinter dem „Meil-Eichen-Kruge”1)[5] mit Reisigbinden beschäftigt, als sie etwa um 3½ Uhr nachmittags „drei starke Donnerschläge gleich Kanonenschüssen hörten, ungeachtet bei sonst ganz heiterem Himmel und warmem Sonnenschein nur eine kleine, weiße Wolke im Scheitelpunkt sichtbar war.” „Es erhob sich hiernach unmittelbar ein starkes Sausen in der Luft, das von Abend herzukommen schien, je mehr es sich näherte, immer stärker wurde, und sich zuletzt in einen Klang, gleich dem einer Orgel, hoch und niedrig, veränderte, welcher ungefähr fünf Minuten2) anhalten konnte.” „Der Klang, je mehr er sich der Erde näherte, nahm wieder den Ton des Sausens an, und hierauf hörten die Arbeiter einen schweren Körper, gleich als wenn man einen Stein auf die Erde wirft; auffallen.” Die Leute suchten nach und fanden in einer Entfernung von 100 bis 150 Schritt[6] die Erde aufgelockert und darin einen Stein, „ohngefähr einen halben Fuß tief hineingeschlagen.” Die Fundstelle war „im Kiefergehege auf Seifersholzer Terrain.” Eine Feuer-Erscheinung ist beim Herabfallen des Meteoriten von jenen Arbeitern nicht bemerkt worden, doch will man eine solche in Sagan und Heinersdorf gesehen haben. Das dem Kanonendonner ähnliche Rollen wurde in Sagan, Züllichau, Neusalz [Nowa Sól], Schlawe und vielen Dorfern des Kreises gehört. Der aufgefundene Stein war nur an einer Seite von der für Meteoriten charakteristischen schwarzen Rinde umgeben, sonst von Bruchflächen, die den Stein als Bruchstück eines größeren erwiesen. Vor der Ablieferung des Steines an das Berliner Museum wurde er vom damaligen Breslauer Professor der Mineralogie Dr. Glocker in den Schlesischen Provinzialblättern vom April 1841 (Seite 352) beschreiben[7]. Den Nachforschungen des Apothekers Weimann gelang es aber, von dem Meteoritenfalle vom 22. März noch einen Stein ausfindig zu machen3), der am 23. März in einem Brachfeld fast in der Mitte zwischen den Dörfern Heinrichau und Schloin gefunden wurde, nachdem sein Niederfallen am 22. März, nachmittags 3½ Uhr von dort beschäftigten Arbeiten gehört worden war, ebenso wie das vorangehende, „Kanonenschüssen ähnliche Getöse”, und das „fast mehr als fünf Minuten lange Sausen und Summen”, das ein Ohrenzeuge „mit dem Sausen eines Schwarmes Hummeln verglich.” Schloin ist von Meileichen[5] etwa eine halbe Meile entfernt. Herr Weimann schenkte den bei Schloin gefundenen Stein der Schlesischen Gesellschaft für Vaterländische Kultur in Breslau. Ein 63 Gramm schweres Stück davon befindet sich heute im Breslauer Mineralogischen Museum. Die von Dulfos (dem Vorgänger Polecks) ausgeführte Analyse ergab wesentlich Kieselsäure, Eisen und Magnesia.
__________
- 1) Meileiche, eine zu Seifersholz gehörige Kolonie im Kreise Grünberg.[5]
- 2) Diese Zeitschätzung ist selbstverständlich sehr stark übertrieben.
- 3) Hierüber berichtete Göppert in der Breslauer Zeitung vom 9. Juni 1841.[8]
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
- Większy okaz trafił do zbiorów w Berlinie, natomiast mniejszy do muzeum we Wrocławiu.
Spis treści |
Wilkanówko to meteoryt kamienny, chondryt zwyczajny typu H4.
Obecnie wieś nazywa się Wilkanowo(!). 22 marca 2002 roku z inicjatywy Klubu Pod Wieżą w Wilkanowie postawiono głaz narzutowy, na którym odsłonięto tablicę upamiętniającą spadek meteorytu Wilkanówko[9]. Podobna inicjatywa, ufundowanie tablicy upamiętniającej meteoryt, miała miejsce w 2010 roku w Świeciu i odbyła się na cześć meteorytu Schwetz.
Opisy
Pierwsze informacje
Okoliczności spadku i znalezienia okazów według Wiemann (1841, AnP)![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
XV. Niederfall eines Meteoestein 1)
von C. G. Weimann, Apotheker in Grünberg.
Auf dem Terrain des zu den Lessener Gütern, Grünberger Kreises in Schlesien, gehorigen Gutes Seifersholz ist am 22. März d. J. ein Meteorstein niedergefallen.
Der besonderen Güte des die amtliche Untersuchung hierbei leitenden Königl. Kreis-Landraths, Hrn. Prinzen Friedrich von Schönaich-Carolath Durchlaucht, verdanke ich die Mittheilung nachstehender zu Protokoll genommener, zur Veröffentlichung verstatteten Angaben, die ich hier fast wörtlich wiedergebe. Sie sind daher officiell.
Am Montage, den 22. März d. J., war ein Einwohner aus Heinrichau mit zehn Mann unweit des sogenannten Schobenhauses hinter dem Meil-Eisen-Kruge[5], 800 Schritt nördtich von der Berliner Chaussee, beschäftigt Reißsig zu binden, als sie Nachmittags, uagefahr halb vier Uhr, drei starke Donnerschtäge, gleich Kanonenschüssen, hörten, ungeachtet nur bei sonst ganz heiterem Himmel und warmen Sonnenschein eine kleine weißse Wolke im Scheitelpunkt sichtbar war; es erhob sich hiernach unmittelbar ein starkes Sausen in der Luft, das von Abend herzukommen schien, jemehr es sich näherte, immer stärker wurde, und zuletzt sich in einen Klang, gleich dem einer Orgel, hoch und niedrig veränderte, welcher ungefähr 5 Minuten anhalten konote. Der Klang, jemehr er sich der Erde näherte, nahm wieder det Ton des Sausens an, und hierauf hörtea die erwahnten Arbeiter einen schweren Körper, gleich wie wenn man einen Stein auf die Etde wirft, auffallen. Sie gingen der Richtung nach, wo sie gtaubten, daßs der Ton herkäme, und einer derselben bemerkte in einer Entfernung von 100 bis 150 Schritt die Erde in dieser Richtung, von wo der Ton hergekommen, aufgelockert, und grub mit einem Stück Holz nach, weil er fürchtete, def Stein; den er aus der Luft an dieser Stelle herunter gefallen glaubte, könne heißs seyn, weshalb er Anstand nahm, den Stein, der sich durch das Einstoßsen des Holzes in das Loch fühlen ließs, sogleich anzugreifen. Endlich brachte er ihn in Gemeinschaft eines anderen aus der Erde, in welche er ungefähr einen halben Fußs tief hineingeschtagen war, wie dießs die frisch aufgewoffene Erde anerkennen ließs. Der Stein war abet ganz kalt. Er wurde später dem Königl. Kreis-Landrathe behändigt, und ist von demselben der Königl. Hochlöbl. Regierung zu Liegnitz nebst begleitenden Berichten übersandt worden. Der Fundort ist ein 20 bis 30 Jahr altes Kiefergehege auf Seifersholzer Terrain; die Beschaffenheit der Vertiefung, wo der Stein aufgefunden, zeigte, daßs sie durch einen senkrecht fallenden Körper entstanden seyn müsse.
Die dießs Phänomen begleitenden Erscheinungen sind jedoch nicht allein an dem bezeichneten Orte, sondern nach den darüber erbaltenen Nachrichten in einem ziemlich weiten Umkreise beobachtet worden; auch ist das; kanonendonneräbnliche Rollen nicht allein von Personen, die im Freien waren, sondern selbst von vielen in der Stube eine Beschäftigung treibenden gehört worden; in Sagan, Züllichau, Neusalz [Nowa Sól], Schlawe und vielen Dörfern des Kreises ist es wabrgenommen worden. Eine Feuererscheinung ist von den angeführten Arbeitern nicht bemerkt worden, doch will man eine solche in Sagan und einem nahen Dorfe von hier (Heinersdorf) gesehen haben. Bemerkenswerth ist es, daßs alle Aussagen sich dahin vereinigen, daßs das Getöse vom Gewitterdonner wesentlich verschieden gewesen sey. Die Luft war hier am genanntën Tage rein und mild, Luftströmung aus Südwest, Temperatur +10oR.; eine Temperaturveräuderung ist nach dem Phänomen nicht bemerkt worden.
Der aufgefundene Stein ist das Fragment eines größseren, er hat eine unregelmäßsig längliche Form, und äbneit am meisten einer 4seitigen Pyramide mit einem Auswuchs auf der eitlen Seite; drei Seiten hievon stellen Bruchflächen dar, die wahrscheinlich durch das Zerspringen des Steins in der Luft entstanden sind, die vierte Seite und Basis zeigt jene derartigea Aërolithen eigenthümilche schwarze dünne Schale oder Ueberzug, welcher auch hier mit mehreren flachen und einigen tieferen Eindrücken versehen ist. Mit diesem Ueberzug ist der Stein vor dem Zerspringen unfehlbar ganz umkleidet gewesen. Da das Fragment nicht der Kugelform angehört, so täßst sich auf die unsprüngliche Größse kein Schlußs ziehen. Beim Auffinden des Steins war ein Stück davon losgeschlagen worden, wodurch eine Bruchfläche entstanden war, die von den anderen, durch das wahrscheinliche Zerspringen veranlaßsten, sich durch ein frischeres Ansehen wesentlich unterscheidet. Diese frischere Bruchläche besitzt eine erdig-bleigraue Farbe, unebenen, körnigen, matten Bruch mit vielen metallischen, theilweis krystallinischen Körnern, davon einige bedeutend größser sind und gelblichen Metallglanz zeigen. Durch eine Lupe erseheint dießs natürlich viel deutlicher. Eben so zeigt sich Metallglanz beim Ritzen mit einem Messer. Ein Stahl brachte Funken hervor. Die anderen Bruchflächen, die der Stein beim Auffinden bereits besaßs, zeigen nicht die oben angegebene rein bleigraue, sondern eine dunklere, mehr bräuntichgrane Farbe.
- Das Gewieht des größseren Steinstücks betrug:
- 30 Unzen 2 Drachmen und 2 Scrupel,
- das des kleineren:
- 6 Unzen und anderthalb Drachmen.
- Das Gewieht des größseren Steinstücks betrug:
Wenige kleine Splitterchen behandelte ich in einem Cylincder unter Erwärmung mit Salpetersäure; es erfolgte lebhafte Einwirkung und Entwicktung von salpetrigsaurem Gase, ein Beweis, daßs ein Metall und kein Oxyd in Auflösung begriffeh sey. Es ist dießs um so bemerkenswerther als tellurisches Eisen nocht regulinisch vorkommt, dessen Vorkommen wenigstens noch nicht mit Gewißsheit erwiesen ist. Kieselerde blieb im Rückstande. Die abgegossene, mit Ammoniak ziemlich neutral gemachte Flüssigkeit gab mit Kaliumeisencyanür einen sehr reichlichen blauen Niederschlag. Bei einem zweiten Versuch entfernte ich das Eisen durch Ammoniak, und versetzte die abfiltrirte Flüssigkeit zur Abscheidung von Nikkel mit Aetzkali; allein die wenigen sich ausscheidenden Flocken wage ich nicht für Nickeloxyd zu erklären, da ihnen die apfelgrüne Farbe fehlte. Oxalsaures Ammoniak gab Kalk zu erkennen.
Faßst man das Ganze zusammen, nämlich die Erscheinungen, die dem Fallen und Auffinden des Steins vorangingen; die äußsere Beschaffenheit, besonders die schwarze dünne, mit grubenförmigen Vertiefungen versebene Schale desselben, welche auf einen früher weichen, Eindrücken zugänglichen Zustand des Ganzen schließsen läßst; den Umstand, daßs dieser schwarze, mit grubenförmigen Vertiefungen versehene Ueberzug allen derartigen Aërolithen eigenthümlich ist; ferner das bedeutende specifische Gewicht desselben und der nachgewiesene großse Eisengehalt, so läßst sich mit böchster Wahrscheinlichkeit anuchmen, daßs der aufgefundene Stein ein wirklicher Meteorstein sey.
(…)
__________
- 1)) Eine vorläufige Nachricht von diesem Ercignisse wurde schon im vorigen Bande dieser Annalen, S. 495, gegeben.[11] P.
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
![«](/images/thumb/b/bb/BQuoteTop.png/24px-BQuoteTop.png)
XV. Upadek meteorytu 1)
autorstwa C. G. Weimanna, aptekarza z Grünbergu.
22 marca bieżącego roku na terenie majątku Seifersholz, będącego częścią dóbr Lessen w powiecie Grünberg na Śląsku, spadł meteoryt.
Dzięki szczególnemu zaangażowaniu księcia Friedricha von Schönaich-Carolath, pełniącego urząd powiatowego radcy królewskiego, który kierował oficjalnymi badaniami, otrzymałem poniższe dane zapisane protokołem, zezwoleniem na ich publikację. Przytaczam je tutaj niemal dosłownie, gdyż są one oficjalnym oświadczeniem.
W poniedziałek, 22 marca tego roku, mieszkaniec Heinrichau wraz z dziesięcioma mężczyznami zatrudnionymi w okolicy tzw. Schobenhaus za Meil-Eisen-Krug, 800 kroków na północ od drogi berlińskiej, zajmowali się wiązaniem gałęzi, gdy popołudniu, około godziny trzeciej po południu, usłyszeli trzy silne grzmoty, podobne do wystrzałów armatnich, pomimo że na niebie widać było tylko niewielką białą chmurkę. Natychmiast pojawił się silny wicher, wydawało się, że nadciąga z zachodu, a im bliżej, tym bardziej wzmacniał się, a w końcu zmieniał się w dźwięk przypominający dźwięk organów, wysoki i niski, trwający około 5 minut. Dźwięk, gdy zbliżał się do ziemi, znowu przybierał ton wiatru, a następnie pracownicy słyszeli ciężki przedmiot, jakby kamień, spadający na ziemię. Poszli w kierunku, skąd dochodził dźwięk, i jeden z nich zauważył, że ziemia w odległości od 100 do 150 kroków w tym kierunku była rozwiane, i zaczął kopać dziurę drewnianym kijem, ponieważ bał się, że kamień, który spadł z nieba na to miejsce, może być gorący. W końcu wyciągnął go wspólnie z innym z ziemi, w którą był wbity na około pół stopy, co potwierdzało świeżo wykopaną ziemię. Kamień był jednak całkowicie zimny. Później został przekazany królewskiemu inspektorowi powiatowemu, który wraz z towarzyszącymi raportami przesłał go do Królewskiego Wysokiego Rządu w Legnicy. Miejsce znalezienia kamienia to 20-30-letnie zarośnięte sosenki na terenie Seifersholz, a charakter zagłębienia, gdzie znaleziono kamień, wskazywał, że musiało powstać w wyniku opadnięcia pionowego ciała.
Jednakże, towarzyszące temu zjawisku zjawiska nie występowały tylko w wyznaczonym miejscu, ale według otrzymanych informacji zostały zaobserwowane w dość szerokim obszarze; również grzmoty podobne do huków armatnich były słyszane nie tylko przez osoby przebywające na zewnątrz, ale także przez wielu ludzi zajmujących się czynnościami wewnątrz pomieszczeń; zostały one zaobserwowane w Sagan, Züllichau, Neusalz [Nowa Sól], Schlawe i wielu wsiach w regionie. Pracownicy, którzy zostali wymienieni, nie zauważyli żadnego ognia, ale mówi się, że w Sagan i w pobliskiej wsi (Heinersdorf) był on widoczny. Warto zauważyć, że wszystkie zeznania zgadzają się, że hałas był istotnie inny niż od grzmotu burzowego. Powietrze było tam tego dnia czyste i łagodne, przepływ powietrza z południowego zachodu, temperatura wynosiła +10 stopni R.[stopni Réaumura]; żadnych zmian temperatury nie zaobserwowano po tym zjawisku.
Znaleziony kamień jest fragmentem większego, ma nieregularny wydłużony kształt i przypomina najbardziej czteroboczną piramidę z wypustką na jednym z boków; trzy z tych boków są powierzchniami złamania, które prawdopodobnie powstały wskutek pęknięcia kamienia w powietrzu, czwarty bok i podstawa mają charakterystyczną dla aerolitów czarną cienką skorupę lub powłokę, która tu również jest pokryta kilkoma płaskimi i kilkoma głębszymi wgłębieniami. Kamień był niezawodnie całkowicie pokryty tą powłoką przed pęknięciem. Ponieważ fragment nie ma kształtu kulistego, nie można wyciągnąć wniosków co do jego pierwotnego rozmiaru. Podczas znalezienia kamienia, odłamał się od niego kawałek, co spowodowało powstanie powierzchni łamania o wyglądzie bardziej świeżym niż pozostałe, które powstały prawdopodobnie wskutek pęknięcia. Ta nowsza powierzchnia łamania ma ziemiście-szary kolor, nierówną, ziarnistą, matową fakturę z wieloma metalicznymi, częściowo krystalicznymi ziarnami, z których niektóre są znacznie większe i pokazują żółty połysk metalu. To jest naturalnie bardziej widoczne pod lupą. Również pojawia się połysk metalu podczas drapania nożem. Stal wywoływała iskry. Pozostałe powierzchnie złamania, które kamień miał już podczas znalezienia, nie mają czysto szarego koloru ołowiu, o którym mowa wyżej, lecz ciemniejszy, bardziej brązowawy kolor.
- Waga większego kawałka kamienia wynosiła:
- 30 uncji, 2 drachmy i 2 skrupuły,
- a mniejszego:
- 6 uncji i pół[tora] drachmy.
- Waga większego kawałka kamienia wynosiła:
Kilka małych odłamków poddałem działaniu kwasu azotowego podgrzewanego w cylindrze; zaszła ożywa reakcja i wydzielił się gaz azotanowy, co stanowi dowód, że metal, a nie tlenek, był w roztworze. Jest to tym bardziej godne uwagi, że żelazo tellurowe występuje zwykle w formie niezwykłych krystalicznych skał, a jego występowanie nie zostało jeszcze udowodnione z pełną pewnością. Krzemionka pozostała jako osad. Otrzymana ciecz, obojętna w stosunku do amoniaku, dała obfity niebieski osad z cyjankiem potasu. W drugim eksperymencie usunąłem żelazo za pomocą amoniaku, a następnie dodając wodorotlenku potasu, przeprowadziłem wytrącanie niklu. Jednakże nieliczne wytrącone płatki nie miały charakterystycznego zielonego koloru niklowego tlenku. Otrzymany osad w reakcji z kwasem szczawiowym wykazywał obecność wapnia.
Podsumowując wszystko, co poprzedzało upadek i znalezienie kamienia; jego zewnętrzną strukturę, zwłaszcza cienką, czarną skorupę z wgłębieniami, która wskazuje na wcześniejszy miękki stan całego ciała; fakt, że ta czarna skorupa z wgłębieniami jest charakterystyczna dla wszystkich takich aerolitów; a także znaczną gęstość i stwierdzoną obecność dużej ilości żelaza, można z największym prawdopodobieństwem założyć, że znaleziony kamień jest rzeczywistym meteorytem.
(…)
__________
- 1)) Wstępne doniesienie o tym wydarzeniu zostało już podane w poprzednim tomie tych Annałów, na stronie 495.[11]
![»](/images/thumb/d/d3/BQuoteBottom.png/24px-BQuoteBottom.png)
Artykuły
Opis okazów Weimann (1854), fragment[10]:
![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
(…) Es war am 22. März 1841, wo mehre Holzschläger, welche in einem Gehölz hinter dem ohngefähr eine Meile von Grünberg entfernten Meileichenkruge ohnweit des sogenannten Schobenhauses nördlich von der von Grüneberg nach Berlin führenden Chaussee beschäftigt waren, Reissig zu binden, Nachmittags um 3 ½ Uhr drei starke Donnerschläge, gleich Kanonenschüssen hörten, ungeachtet bei sonst ganz heiterem Himmel und warmem Sonnenschein nur eine kleine weiße Wolke im Scheitelpunkt sichtbar war. Nach einer Dauer von angeblich fünf Minuten nahm hierauf das Gehör während eines verschieden tönenden Sausens und Brausens den Fall eines schwerem Körpers in der Nähe wahr. In der That wurde derselbe in einer Entfernung von ohngefähr 100 Schritt in der Gestalt eines Steines ½ Fuß tief in der Erde — erkennbar an der frisch ausgeworfenen Stelle — gesunden. Der Fundort war ein 20 bis 30 Jahre altes Kiefergehege auf Seiffersholzer Terrain.
Die dieses Phänomen begleitenden Erscheinungen und namentlich ein fernem Kanonendonner ähnliches Rollen ist nicht allein hier, sondern in einem ziemlich weiten Umkreise, z. B. in Sagan, Züllichau, Neusalz, Schlawa und vielen Dörfern des Kreises gehört worden. Doch vereinigten sich die Aussagen dahin, daß das Getöse vom Gewitterdonner wesentlich verschieden wahrgenommen worden sei. Die Luft war hier am genannten Tage rein und mild, die Luftströmung aus Südwest, die Temperatur +10 R. Eine Temperaturveränderung ist nach dem Fallen nicht bemerkt worden.
Der aufgefundene Stein zeigte sich als das Bruchstück eines größeren. Er ähnelt am meisten einer vierseitigen Pyramide mit einem Auswuchs auf der einen Seite. Drei Seiten hiervon stellen Bruchflächen dar, die Wahrscheinlich durch das Zerspringen des Steines in der Luft entstanden sind. Die vierte Seite und Basis zeigen jene, derartigen Aerolithen eigenthümliche, schwarze, dünne Schale, die auch hier mit mehren flachen und einigen tieferen Eindrücken versehen ist. Da das Bruchstück nicht der Kugelform angehört, so läßt sich kein Schluß auf die ursprüngliche Größe ziehen. Beim Auffinden des Steines war ein Stück davon losgeschlagen worden, wodurch eine Bruchfläche entstanden war, die von den anderen, durch das wahrscheinliche Zerspringen veranlaßten, sich durch ein gewisses frisches Ansehn wesentlich unterschied. Diese neue Bruchfläche besaß eine erdig blaugraue Farbe, unebenen, körnigen, matten Bruch, mit vielen metallischen, theils krystallinischen Körnern, deren einige bedeutend größer und gelblichen Metallglanz zeigten. Die anderen Bruchflächen, die der Stein beim Auffinden bereits besaß, zeigten nicht die oben angegebene rein blaugraue, sondern eine dunklere, mehr ins Bräunlichgraue spielende Farbe, wodurch sich beide Bruchflächen wesentlich unterscheiden.
Das Gewicht des größeren Steinstücks betrug 1 Pfund 28 Loth 2⅔ Quentchen, das des abgeschlagenen Stückes 12 Loth 1½ Quentchen in Summa 2 Pfund 9 Loth ⅙ Quentchen Preußisch. Das große Stück ward nach Berlin in die Königl. mineralogische Sammlung abgeliefert, von dem abgeschlagenen Stück erhielt ich ein Bruchstück von 4 Loth Schwere, in dessen Besiß ich zur Zeit noch bin. Die Finder wurden durch die Munificenz des Königl. Ministeriums durch Baarzahlungen honorirt. Herr Professor Dr. Glocker in Breslau ertheilte hierüber ein Gutachten, welches in den Schlesishen Provinzialblättern vom April 1841 S. 352-354 enthalten ist. Derselbe erklärt ihn für einen wahren Meteorstein und weiset auf die Aehnlichkeit zwischen ihm und denen bei Stannern gefallenen hin.
Meinen Nachforschungen gelang es nachträglich noch einen Stein von dem beschriebenen Falle ausfindig zu machen. Mir wurde die Mittheilung, daß ein Einwohner von Schloin, einem Dorfe, welches ohngefähr eine halbe Meile vom Meileichenkruge liegt und in dessen Nähe die oben erwähnten Steine gefallen waren, zu derselben Zeit einen dergleichen gefunden habe, den er noch besitze.
Der Dorfbewohner gab mir eine Erzählung über das Niederfallen und Auffinden des Steines, welche mit der obigen im Allgemeinen zusammenfiel. In seiner und seiner Cameraden Nähe war der Fall gehört worden, über welchen einer der letzteren so erschrack, daß er aus Furcht Reißaus nahm.
Der Stein besaß eine rundliche fast knollenförmige Gestalt, war mit der charakteristischen schwarzen Rinde bekleidet und zeigte eine Bruchfläche, durch welche er jedenfalls mit der größeren Masse zusammengehangen hatte. Er ist als ein Auswuchs derselben anzuseben. Der Bruch war feinkörnig; schon mit bloßem Auge ließen sich metallisch-glänzende Theilchen, welche durch die ganze Masse zerstreut find, erkennen. Diese Theilchen sind gediegenes Eisen und Nickeleisen, und lösen sich in Salzsäure unter Entwickelung von Wasserstoffgas auf. Der Stein wog 11 ½ Loth Preußisch. Ich erwarb ihn käuflich von dem Finder und verehrte ihn der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur zu Breslau[12], in deren Sammlungen er so aufgestellt ist, daß er von allen Seiten leicht betrachtet kann. (…)
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
Tłumaczenie powyższego tekstu (Weimann (1854)) z użyciem ChatGPT (uwagi i wyróżnienia w tekście Redakcja):
![«](/images/thumb/b/bb/BQuoteTop.png/24px-BQuoteTop.png)
(…) To było 22 marca 1841 roku, gdy kilku drwali, którzy pracowali w lesie za około milę od Grünbergu w pobliżu tzw. Schobenhausu, na północ od szosy prowadzącej z Grünebergu do Berlina, zatrudnieni byli do wiązania gałęzi. Po południu o godzinie 3 i pół słyszeli trzy silne uderzenia podobne do wystrzałów armatnich, pomimo całkowicie bezchmurnego nieba i ciepłego słońca, gdy widać było tylko małą białą chmurkę na szczycie. Po około pięciu minutach słuch wyłapał opad ciężkiego ciała w pobliżu, podczas różnorodnego szumu i hałasu. Faktycznie, okazało się, że ciało spadło w odległości około 100 kroków w postaci kamienia ½ stopy głębokości w ziemi - widoczne po świeżo wykopanym miejscu. Miejsce znalezienia to stary, 20-30-letni zagajnik sosnowy na terenie Seiffersholz [wieś Radomia].
Zjawisko towarzyszące temu zjawisku, a mianowicie dalekie dudnienie podobne do grzmotów armatnich, nie było słyszalne tylko tutaj, ale w dość dużym obszarze, np. w Sagan [Dąbrowa Łużycka], Züllichau [Sulechów], Neusalz [Nowa Sól], Schlawa [Sława, miasto w powiecie wschowskim] i wielu wsiach w okolicy. Jednakże zeznania ludzi były zgodne, że hałas ten był znacznie inny od grzmotu burzowego. Powietrze w tym miejscu w tym dniu było czyste i łagodne, a wiatr wiejący z południowego zachodu, temperatura wynosiła +10 R [stopni Réaumura]. Nie odnotowano żadnej zmiany temperatury po tym zdarzeniu.
Znaleziony kamień okazał się być kawałkiem większego kamienia. Najbardziej przypomina czterokątną piramidę z wypustką po jednej stronie. Trzy strony kamienia są powierzchniami złamania, które prawdopodobnie powstały w wyniku rozbicia kamienia w powietrzu. Czwarta strona i podstawa pokazują charakterystyczną dla takich aerolitów czarną, cienką skorupę, która tutaj również jest wyposażona w kilka płaskich i kilka głębszych wgnieceń. Ponieważ kawałek nie ma kształtu kulistego, nie można wnioskować o jego pierwotnej wielkości. Podczas znalezienia kamienia odłamała się z niego część, co spowodowało powstanie powierzchni złamania, która znacząco różniła się od innych powierzchni złamań spowodowanych prawdopodobnym rozbiciem. Ta nowa powierzchnia złamania miała ziemiście niebieskawoszarą barwę, nierówną, ziarnistą, matową powierzchnię, z wieloma metalicznymi, częściowo krystalicznymi ziarnami, z których niektóre były znacznie większe i wykazywały żółtawy połysk metalu. Pozostałe powierzchnie złamań, które kamień już miał podczas znalezienia, nie wykazywały czysto niebieskoszarej barwy, ale ciemniejszą, bardziej brązowawoszarą, co znacznie odróżnia obie powierzchnie złamań.
Waga większego kawałka kamienia wyniosła 1 funt 28 łutów 2 i ⅔ quentchen, a odłamka 12 łutów 1 i ½ quentchen, łącznie 2 funty 9 łutów i ⅙ quentchen pruskiego. Duży kawałek został przekazany do Królewskiej kolekcji mineralogicznej w Berlinie, a ja otrzymałem odłamek ważący 4 łuty, którego wciąż jestem posiadaczem. Odkrywcy zostali uhonorowani pieniężnie dzięki hojności Ministerstwa Królewskiego. Profesor doktor Glocker z Wrocławia wydał na ten temat opinię, która znajduje się w Schlesishen Provinzialblättern z kwietnia 1841 roku na stronach 352-354.[7] Uznał on ten kamień za prawdziwy meteoryt i wskazał na podobieństwo między nim a tymi, które spadły w Stannern.
Udało mi się później w swoich badaniach odnaleźć kamień z opisanego upadku. Otrzymałem informację, że mieszkaniec Schloin [wieś Słone], wioski położonej około pół mili od Meileichenkruge [Meil-Eichen-Kruge], w pobliżu której spadły wymienione wyżej kamienie, w tym samym czasie znalazł podobny kamień, który wciąż posiada.
Mieszkaniec wioski opowiedział mi historię o upadku i odnalezieniu kamienia, która ogólnie pokrywała się z powyższą. Upadek został słyszany w pobliżu niego i jego towarzyszy, z czego jeden z nich tak się przestraszył, że uciekł z miejsca zdarzenia.
Kamień miał kulistą, prawie bulwiastą formę, był pokryty charakterystyczną, czarną skorupą i miał powierzchnię pęknięcia, przez którą z pewnością był połączony z większą masą. Jest to wypust z tej samej materii. Pęknięcie było drobnoziarniste; można było dostrzec metalicznie błyszczące drobinki rozproszone przez całą masę, nawet bez użycia lupki. Te cząstki to czyste żelazo i stop żelazowo-niklowy, które rozpuszczają się w kwasie solnym z wydzielaniem wodoru. Kamień ważył 11 ½ łuta pruskiego. Kupiłem go od znalazcy i podarowałem go Śląskiemu Towarzystwu Kultury Patriotycznej we Wrocławiu[12], gdzie jest on wystawiony w taki sposób, że można go łatwo oglądać z każdej strony. (…)
![»](/images/thumb/d/d3/BQuoteBottom.png/24px-BQuoteBottom.png)
Z artykułu wynika, że Weimann zachował dla siebie 4 łutowy (>60 g) fragment meteorytu! Natomiast znalazcy meteorytu otrzymali nagrody pieniężne! Większy fragment trafił do kolekcji w Berlinie. Drugi znaleziony okaz odkupił Weimann od znalazcy i przekazał go do kolekcji Śląskiego Towarzystwa Kultury Patriotycznej we Wrocławiu.[12]
Ale to nie są jedyne wnioski, jakie można wyciągnąć z lektury tego artykułu. Jeśli dobrze się wczytamy w relację, okaże się, że powielana niemal we wszystkich źródłach historia spadku dwóch okazów w okolicy Wilkanówka, zawiera luki i jest błędna! Patrz → Waga okazów – weryfikacja!.
Opis wg Pokrzywnickiego (1964)
(zgodnie z oryginałem)
![]() | Pokrzywnicki (1964)
17. METEORYT WILKANÓWKO Synonimy: Grüneberg, Grünberg, Seifersholz, Heinrichau, Schloin1. W.m.s.: φ = 51°56'N – λ = 15°22'E2 Meteoryt ten spadł 22 marca 1841 r. o godz. 15.30 koło Heinrichau w dobrach Seifersholz[13], pow. Grüneberg, czyli w okolicy Wilkanówka, pow. Zielona Góra, w b. ks. Legnickim. Spadły dwa odłamy, łącznie około 1 kg. Wspomnianego dnia i godziny mieszkańcy Wilkanówka, którzy pracowali na polach usłyszeli trzy silne grzmoty podobne do wystrzałów armatnich. Niebo było zupełnie pogodne, z wyjątkiem jednego małego obłoczka w zenicie. Bezpośrednio potem dał się słyszeć w powietrzu głośny gwizd, który zdawał się iść z zachodu i im bardziej się „zbliżał”, tym stawał się silniejszy i wreszcie przypominał jak gdyby dźwięki organów, których tony były raz wysokie, raz niskie, co miało trwać około 5 min. Dźwięki te im bardziej „zbliżały się do ziemi” tym bardziej stawały się podobne do gwizdu i wreszcie usłyszano jakby jakieś ciężkie ciało spadło na ziemię. Robotnicy idący w kierunku źródła dźwięków zbliżyli się do miejsca spadku i w odległości około 100-150 kroków znaleźli na głębokości pół stopy w ziemi „kamień”. Otwór wskazywał pionowy kierunek spadku. Robotnicy bali się dotknąć kamienia, myśląc że jest gorący, jednak okazał się zupełnie zimny. Eksplozję słychać było m.in. w Żaganiu, Sulechowie, Nowej Soli i wielu wioskach okręgu Zielonej Góry. Słyszeli ją nie tylko ludzie będący na zewnątrz, ale także i będący wewnątrz budynków. Według literatury waga odłamków była następująca: 1 – 30 uncji, 2 drachmy, 2 skrupuły i 2 – 6 uncji, 1½ drachmy3. Nieco później udało się aptekarzowi Weimannowi z Zielonej Góry uzyskać jeszcze jeden odłamek wagi 169,05 g, który po długich poszukiwaniach znalazł pewien robotnik na ugorze, prawie pośrodku między wsiami Heinrichau a Schloin4. Czy jednak odłam ten nie jest identyczny z odłamem nr 2 wymienionym wyżej? Waga 6 uncji, 1½ drachmy równa się bowiem 172 g. Znalezione odłamki zdawały się fragmentami prawdopodobnie jakiejś większej masy, która rozpadła się w powietrzu i mogła pierwotnie ważyć 2 funty 9 łutów, posiadając kształt prawie czworobocznej piramidy5. Meteoryt nasz został sklasyfikowany jako szary żyłkowaty chondryt (Cga)6[14]. Analizowany był przez Glockera oraz Duflosa. C. wł. dużego odłamu wynosił 3,1-3,2 (?), a według innych danych7 – 3,72, co wydaje się bardziej prawdopodobne8. Meteoryt znajduje się lub znajdował się w następujących zbiorach: [15]
| ![]() |
Kolekcje
Największy zachowany fragment meteorytu Grüneberg (Wilkanówko) o wadze 712 g (masa główna) znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie. Drugi mniejszy znaleziony fragment trafił zaraz po spadku do zbiorów we Wrocławiu.
Meteoryt Grüneberg (Wilkanówko) w największych kolekcjach:
Zbiór waga fragmentów
(Koblitz MetBase)uwagi Berlin, Mus. Naturk., Humboldt Univ. 712 g main mass[25]; wg Rose (1864) w zbiorach znajdowało się 1 funt 17,20 łutów, a największy fragment miał 1 funt 12,83 łuta[26]; wg Kleina (1904) w zbiorze było 757,5 g, a największy fragment miał 712 g Chicago, Field Mus. Nat. Hist. 114 g Wroclaw, Dept. Min. Petrol., Univ. 63,5 g ep 46,4 g (Pilski 2001); wg Buchnera (1863) we Wrocławiu znajdowało się 160 g („dann finden sich Bruchstücke in Breslau, schles. Gesellsch. (160 Gr. mit viel Rinde)”) Paris, Mus. d'Hist. Nat. 40,7 g London, Nat. Hist. Mus. 32,7 g Calcutta, Mus. Geol. Surv. India 22,5 g Vienna, Naturhist. Mus. 16 g wg Brezina (1885, 1896) i Berwerth (1903) w zbiorze 2 fragmenty o łącznej wadze 17 g, największy 9 g Washington, Natl. Mus. Nat. Hist. 16 g wg katalogu online muzeum fragmenty 8,84, 3,23, 1,52, 0,52 g; na stronie znajdują się również zdjęcia płytki cienkiej (thin section) tego rzadkiego meteorytu! Tübingen, Min.-Petrogr. Inst. 7,9 wg starych katalogów było >100 g! (…) Greifswald, Geol. Dept. Univ. <1 g oraz dwie płytki cienkie z kolekcji Emila Cohena (Henning 2009) Tallinn, Geol. Inst. Acad. Sci. 0,9 g wg Tiirmaa (1996) fragment 0,9 g (Geoscience collections of Estonia: record); patrz → Явнель (1986) (…) Bartoschewitz Meteorite Lab., Gifhorn – fragment 0,08 g (Bartoschewitz catalog) w sumie wg Koblitz MetBase 1044,2 g
W polskich prywatnych kolekcjach znajdują się tylko małe fragmenty tego meteorytu.
Fragmenty meteorytu Wilkanówko w starszych katalogach (wagi w gramach):
Zbiór waga fragmentów
(Buchner 1863)waga fragmentów
(Wülfing 1897)waga fragmentów
(Pokrzywnicki 1964)uwagi Berlin 812,041 757 757,5 (patrz → Waga okazów – weryfikacja!) Breslau 160 6 63,48 u Wülfinga chyba błąd? (patrz → Waga okazów – weryfikacja!) Tübingen 100 108 108 obecnie, wg Koblitz MetBase, 7,9 g (patrz → Waga okazów – weryfikacja!) London 51 31 30,5 Wien 24,062 17 17 Calcutta 20 20 v.Siemaszko 12 12+1 (Chicago) fragment, który trafił później do Chicago oraz wiele fragmentów poniżej 10 g w innych kolekcjach, np. (Buchner): u v.Reichenbacha, Erzherzoga Stephan (4,4 g), Grega (1,2 g), Sheparda i Nevilla. suma 1152,7 971 1029
Waga okazów – weryfikacja!
Wagi okazów według różnych źródeł (podane zostały w starych jednostkach wagi; patrz → Dawne jednostki miar i wag).
[1] Wagi wg Wiemann (1841, AnP)![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
Das Gewieht des größseren Steinstücks betrug: 30 Unzen 2 Drachmen und 2 Scrupel, das des kleineren: 6 Unzen und anderthalb Drachmen.
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
[2] W oryginalnym raporcie Weimann (1841, Grünberger Wochenblatt) podano wagi:
![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
Das Gewicht des größeren Steinstücks betrug: 1 Pfund 28 Loth 2⅔ Quentchen, des kleineren Stücks: 12 Loth 1½ Quentchen, in Summa: 2 Pfd. 9 Loth ⅙ Quentchen bürgerlichen Gewichts.
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
[3] Weimann (1854):
![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
Das Gewicht des größeren Steinstücks betrug 1 Pfund 28 Loth 2⅔ Quentchen, das des abgeschlagenen Stückes 12 Loth 1½ Quentchen in Summa 2 Pfund 9 Loth ⅙ Quentchen Preußisch.
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
[4] Kesselmeyer (1861):
![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
Aus einer Feuerkugel unter heftiger Explosion zwei schon kalte Steinbruchstücke von 2 ℔ 9 Loth und von 11½ Loth.
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
Według [1]: Pokrzywnicki (1964) za Weimannem (1841, AnP) podaje:
- okaz 1 – 30 uncji, 2 drachmy, 2 skrupuły; okaz 2 – 6 uncji, 1½ drachmy; (wg Pokrzywnickiego (błędnie)[27] 1 uncja = 16 drachm = 28,34953 g, skrupuł = 1/3 drachmy)
- (Wikipedia) 1 uncja = 8 drachm, 1 drachma = 3 skrupuły.
- Czyli okaz pierwszy ważył ~248,66 drachmy, drugi ~49,5 drachmy.
W tamtym okresie (za Wikipedią) 1 drachma aptekarska (można założyć, że aptekarz Weimann takimi jednostkami się posługiwał) miała wartość 3,7345 g.
- Co daje: okaz 1 – 928,6 g, okaz 2 – 184,8 g (w sumie ok. 1110 g).
Według [2][3]: Weimann (1841, 1854) co daje (przy założeniu 1 funt = 32 łuty = 128 Quentchen):
- okaz 1 – 1,8958 funta (242⅔ Quentchen), okaz 2 – 0,3867 funta (49½ Quentchen) (suma 2,2826 funta (292⅙ Quentchen)).
- Pozostaje jeszcze kwestia rozstrzygnięcia, jaką wartością funta posługiwał się aptekarz Weimann?! Wskazówką jest słowo Preußisch w opisie z 1854 roku!
W pracy Göppert (1842) mam również wskazówkę, jaką miarą posługiwał się Weimann: „Der ganze Stein wog 169,05 Grammen (11½ Loth Preuß.), im Wasser von 15 °R gewogen,…”.
Czyli 1 łut (Loth Preußisch) ≃ 14,7 g (1 funt (pruski) = 0,4677 kg).
- Co daje: okaz 1 – 886,7 g, okaz 2 – 180,86 g (w sumie ok. 1067,6 g).
Według [4]: Kesselmeyer (1861):
- okaz 1 – 2 ℔ 9 Loth; okaz 2 – 11½ Loth
- (Wikipedia) ℔ = lb = pfund = funt wagi; Loth = Lot = łut; 1 funt = 32 łuty.
- Czyli okaz pierwszy ważył ~2,2813 funta (64,2813 łuta), drugi natomiast ~0,3594 (11,5 łuta).
W tamtym okresie (za Wikipedią) 1 łut równał się 14,606 g.
- Co daje: okaz 1 – 938,9 g, okaz 2 – ~168 g (=169,05 g, za Breslauer Zeitung nr 174)[28] (w sumie ok. 1107 g).
Można na podstawie powyższych źródeł przyjąć, że sumaryczna waga dwóch znalezionych okazów wynosiła około 1167-1110 g (zaś sumaryczna waga wszystkich fragmentów znajdujących się w zbiorach: wg Buchnera (1863) – 1152,7 g; wg Wülfinga (1897) – 971 g; wg wykazu Pokrzywnickiego (1964) – ok. 1029 g; wg Koblitz MetBase – 1044,2 g).
Ale w katalogu Buchnera (1863) sumaryczna waga wszystkich znanych mu fragmentów w kolekcjach wynosiła 1152,7 g. To więcej, niż wynika z podawanej w źródłach wagi obu okazów. Odpowiedź na tę rozbieżność znajdziemy w artykule Weimanna z 1854 roku.
2 okazy, ale 3(4?) fragmenty?!
Warto dokładniej przestudiować informację aptekarza Weimanna opublikowaną przez niego w 1854 roku (Weimann 1854).
We wszystkich wcześniejszych doniesieniach wymienia się dwa spadłe okazy. Pierwszy w okolicach wsi Seifersholz i drugi między wsiami Heinrichau i Schloin. Podawane są również wagi tych okazów (różne dla różnych źródeł), odpowiednio: 887-939 g i 168-184 g. Ale w artykule z 1854 roku, Weimann podaje trochę inny scenariusz okoliczności znalezisk i wagi okazów/fragmentów! Według jego relacji (Weimann 1854), analizując opis nasuwają się pewne wątpliwości i hipotezy (wyróżnienia w tekście Redakcja):
![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
(…) Er ähnelt am meisten einer vierseitigen Pyramide mit einem Auswuchs auf der einen Seite. Drei Seiten hiervon stellen Bruchflächen dar, die Wahrscheinlich durch das Zerspringen des Steines in der Luft entstanden sind. Die vierte Seite und Basis zeigen jene, derartigen Aerolithen eigenthümliche, schwarze, dünne Schale, die auch hier mit mehren flachen und einigen tieferen Eindrücken versehen ist.
(…) Beim Auffinden des Steines war ein Stück davon losgeschlagen worden, wodurch eine Bruchfläche entstanden war, die von den anderen, durch das wahrscheinliche Zerspringen veranlaßten, sich durch ein gewisses frisches Ansehn wesentlich unterschied.
(…) Das Gewicht des größeren Steinstücks betrug 1 Pfund 28 Loth 2⅔ Quentchen, das des abgeschlagenen Stückes 12 Loth 1½ Quentchen in Summa 2 Pfund 9 Loth ⅙ Quentchen Preußisch. Das große Stück ward nach Berlin in die Königl. mineralogische Sammlung abgeliefert, von dem abgeschlagenen Stück erhielt ich ein Bruchstück von 4 Loth Schwere, in dessen Besiß ich zur Zeit noch bin.
(…) Meinen Nachforschungen gelang es nachträglich noch einen Stein von dem beschriebenen Falle ausfindig zu machen. Mir wurde die Mittheilung, daß ein Einwohner von Schloin, einem Dorfe, welches ohngefähr eine halbe Meile vom Meileichenkruge liegt und in dessen Nähe die oben erwähnten Steine gefallen waren, zu derselben Zeit einen dergleichen gefunden habe, den er noch besitze.
Der Dorfbewohner gab mir eine Erzählung über das Niederfallen und Auffinden des Steines, welche mit der obigen im Allgemeinen zusammenfiel.
(…) Der Stein besaß eine rundliche fast knollenförmige Gestalt, war mit der charakteristischen schwarzen Rinde bekleidet und zeigte eine Bruchfläche, durch welche er jedenfalls mit der größeren Masse zusammengehangen hatte. Er ist als ein Auswuchs derselben anzuseben.
(…) Der Stein wog 11 ½ Loth Preußisch. Ich erwarb ihn käuflich von dem Finder und verehrte ihn der Schlesischen Gesellschaft für vaterländische Cultur zu Breslau[12], in deren Sammlungen er so aufgestellt ist, daß er von allen Seiten leicht betrachtet kann.
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
Co istotnego jest w tej relacji?
- Okaz spadły w okolicach wsi Seifersholz, miał kształt czworokątnej piramidy pokrytej regmagliptami, z wypustką(?) po jednej stronie. Trzy powierzchnie okazu pokrywała skorupa obtopieniowa (drugiego rzędu?), jego czwartą powierzchnię i podstawę pokrywała skorupa pierwszego rzędu. Zaraz po znalezieniu oderwał się od okazu fragment!! Większy z fragmentów ważył około 1,896 funta (~887 g), mniejszy około 0,387 funta (~181 g). Większy fragment został przekazany do muzeum w Berlinie. Weimann otrzymał też na własność 4 łutowy (~58 g) fragment z tego okazu, który zachował dla siebie!
- W trakcie dalszych poszukiwań w okolicach Wilkanówka, trafił Weimann do mieszkańca wsi Schloin, który był świadkiem spadku drugiego okazu o bulwiastym kształcie, pokrytego skorupą i wadze 11,5 łuta (~168 g). Odkupił ten okaz od znalazcy i przekazał dla Śląskiego Towarzystwa Kultury Patriotycznej we Wrocławiu.[12]
Co to zmienia w przyjętym opisie spadku meteorytu Wilkanówko? Obowiązująca wersja mówi o spadku dwóch okazów – ok, tu się wszystko zgadza. Ale przypisywane są im niewłaściwe wagi!
- Opisane przez Weimanna okazy ważyły łącznie około 1236 g!
- Większy okaz (~1068 g) (spod Seifersholz) rozpadł się na dwie części. Większy z fragmentów (~887 g) trafił do zbiorów w Berlinie.
- Okaz drugi (~168 g) (spod Schloin) odkupił i podarował towarzystwu z Wrocławia.
Wnioski (hipoteza).
- Stan i wygląd okazu znajdującego się obecnie w Berlinie (~712 g) wskazuje, że może on być częścią większego okazu o wadze nawet ponad 1 kg (większy okaz ważył ~1068 g).
- Buchner (1863) podaje, że we Wrocławiu znajdował się okaz „160 Gr. mit viel Rinde”. Stan i wygląd „okazu” znajdującego się obecnie we Wrocławiu (~46 g) wskazuje, że może on pochodzić z dużo większego okazu. Czy jest to drugi okaz 168 gram? Weimann (1854) pisze, że odkupił go od znalazcy ze Schloin i przekazał Śląskiemu Towarzystwu Kultury Patriotycznej. Zapewne tak. Towarzystwo współpracowało w uniwersytetem we Wrocławiu i mogło przekazać ten okaz do zbiorów tamtejszego muzeum.[12]
- Gdzie trafił drugi mniejszy fragment (~181 g) z większego okazu? Zapewne jego części trafiły do zbiorów w Tybindze i Londynie? W XIX wieku znajdowały się tam fragmenty o wagach, odpowiednio: >100 g i 51 g (Buchner 1863; Wülfing 1897).
- Co stało się z fragmentem (~58 g) podarowanym Weimannowi? Nie wiadomo. Być może zużył go do swoich eksperymentów, wszak był aptekarzem. Z relacji Weimanna wiemy, że rozpuszczał on fragmenty meteorytu w kwasie oraz wyznaczył jego ciężar właściwy.
Opisane przez Weimanna okazy ważyły łącznie około 1236 g! Jeśli dodamy do wagi fragmentów podanej przez Buchnera (1863) wagę okazu Weimanna, to wyjdzie nam około 1210 g.
To ma sens!
Źródła
Breslauer Zeitung, 174, 1841
AnP (1841a) (s. 495-496)
Tu powołanie na Breslauer Zeitung.
AnP (1841) (s. 416)
Tu powołanie na Breslauer Zeitung i opis okazu znalezionego przez aptekarza Weimanna, o którym wspomina Pokrzywnicki.
Weimann (1841) (s. 172-179)
Boguslawski (1854a) (s. 361-362)
Tu powołania na: AnP (1841a), Breslauer Zeitung, Schlesische Provinzialblätter, Weimann (1841)
Kesselmeyer (1861) (s. 367, 434)
27. 1841 22. März Seifersholz und Heinrichsau, beide W. von Grüneberg in Schlesien – Sp.-Gew.: 3,69-3,73.[29] Preussen 51º56'N.
51º54'N.15º22'O.
15º25'O.P.52.1841.495.[30] W. 1860. S. 1860.
564. 27 1841. 22. März Seifersholz und Heinrichsau, beide W. von Grüneberg; Schlesien Deutschland 51º56'N. 15º22'O.
und
51º54'N. 15º25'O.P. IV. 1854. 361.[31] Aus einer Feuerkugel unter heftiger Explosion zwei schon kalte Steinbruchstücke von 2 ℔ 9 Loth und von 11½ Loth[32].
Buchner (1861)
Grünberg (Heinrichsau, Seifersholz), Schlesien, 1841, März 22.
Glocker Schles. Prov. Blttr. 1841, April.[7] Brsl. Ztg. 1841, Nr. 174.[8] IB. Schles. G. 1841, 52.[33] PA 52, 495.[11] Weimann edb. 53, 172.[19] PAErgb. 4, 361, 421.[34] BrzIB. 22, 216.[35] 24, 329.[36] Pa. 68.[37] Br. 93.[38]
- Rozwinięcia skrótów → patrz Bibliografia/Buchner Otto
Greg (1861)
Year. Day of month. Locality. Size or weight. Direction. Duration; rate; hour; Remarks, &c. 1841.* Mar. 22 Grüneberg, Silesia 2½ lbs. … 3½ P.M. Stone-fall; sp. gr. 3·72.
Brezina (1885) (s. 247)[10]
![«](/images/thumb/3/3b/AQuoteTop.png/24px-AQuoteTop.png)
Grüneberg 15—24, ist 9—17 Gramm[39]; über die Abgabe vom grösseren Stücke ist nirgends ein Vermerk zu finden.
![»](/images/thumb/2/2f/AQuoteBottom.png/24px-AQuoteBottom.png)
Berwerth (1903) (informacje tożsame z Kesselmeyer (1861))
Grüneberg [Cg (3½ p. 22 März 1841)
51°56'N, 15°22'O], Seifersholz (oL) und
Heinrichsau (51°54'N, 15°25'O), Preußisch-Schlesien, Deutschland.
Klein (1904)
1841 März 22 3h 50m nachm. Seiferholz und Heinrichsau bei Grünberg, Schlesien
Hintze (1912) (s. 9-12)
Lokalizacja
(H) Heinrichau, (M) Meil-Eisen-Krug, (R) Radomia, (S) Słone, (W) Wilkanowo, (*) Strumiany, Strumianki
położenie głazu narzutowego, pomnika upamiętniającego spadek meteorytu[9]
współrzędne wg różnych autorów
* W 2018 roku Google zmieniło zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie (pomaga Ctrl+F5); więcej → Szablon:GEMap-MyWiki
Obecnie wieś nazywa się Wilkanowo, dawna nazwa niem. Wittgenau. Wsie: Radomia (niem. Seifersholz), Słone (niem. Schloin, Schlain), miasto Zielona Góra (niem. Grünberg). Na mapie zaznaczono również nieistniejącą dziś osadę/kolonię Meileiche[5] o której pisze Wiemann. W jego relacjach występuje ona pod nazwami Meil-Eisen-Kruge, Meileichenkruge.
Heinrichau na mapie Messtischblatt z 1952 roku to nazwa zachodniej części (kolonii, dzielnicy?) Wilkanowa (Wittgenau). Współrzędne podane przez Kesselmeyera (1861) wydają się bliższe rzeczywistemu miejscu spadku meteorytów.
Za Wiemann (1841, AnP):
- Niebo było zupełnie pogodne, z wyjątkiem jednego małego obłoczka w zenicie. Hałas towarzyszący spadkowi narastał z zachodu. Słyszano trzy grzmoty, a znaleziono tylko dwa okazy[40]. Pierwszy większy okaz spadł w okolicach Radomi (niem. Seifersholz) w pobliżu zbierających chrust w sosnowym lesie ludzi. Świadkowie znajdowali się około 800 kroków („eine halbe Meile vom Meileichenkruge”) na północ od drogi berlińskiej (obecnie droga krajowa 32) za Meil-Eisen-Krug.[5] Mniejszy okaz znaleziono później, niemal pośrodku między wsiami Wilkanowo (niem. Heinrichau) a Słone (niem. Schloin).
Synonimy?!
Pokrzywnicki poprawnie interpretuje synonimy Schloin i Heinrichau jako nazwy wsi/miejscowości.
Ale być może miejscem spadku był folwark Strumianki (niem. nazwa Heinrichsau) należący do rodu Schloin z Heinrichau (Ortsfamilienbuch Schloin mit Heinrichau)?! (więcej: folwark Strumianki ● folwark Strumianki ● folwark przy Konotopie; współrzędne 51,93N, 15,88E). Mieszkańcy tamtych okolic nazywają meteoryt Wilkanówko również „Henrykowski meteoryt”. Folwark Strumianki – jego nazwa Heinrichsau zmieniała się z czasem: Heinrichsau (1915) – Henrykowo (1945) – Henryków (1982). Ale to fałszywy trop (Woreczko)!? Patrz → mapa Reymanns Karte 112.
Mapy
Na mapie Reymann'a (arkusz 112) widnieją wszystkie interesujące miejscowości: Wilkanowo (Wittgenau), Radomia (Seifersholz) i Col. Meileiche oraz, co może najważniejsze, na północ od Wilkanowa jest na mapie Col. Heinrichau, a obok Schlain (Schloin?) dzisiejsza wieś Słone. Natomiast na mapie Messtischblatt z 1952 roku Heinrichau to dzielnica Wilkanowa.
Wilkanowo (Wittgenau), Radomia (Seifersholz), Col. Heinrichau, Schlain (Schloin?), Col. Meileiche[5] (fragment arkusza 112 Gross Glogau) |
||
Heinrichau, Schlain, Seifersholz, Wittgenau, Meileiche[5]. Fragment arkusza 346 mapy Karte des Deutschen Reiches z ok. 1893 roku (źródło: MAPSTER) |
Grüneberg (Wilkanówko)/Galerie
Meteoryt Wilkanówko (Grüneberg) ze zbiorów Muzeum Mineralogicznego Uniwersytetu Wrocławskiego (dla Wiki.Meteoritica.pl fot. Antoni Stryjewski)
Zbiory Muzeum Mineralogicznego Uniwersytetu Wrocławskiego (fot. Jan Woreczko)
Etykiety m.in. do okazów: Grüneberg (Wilkanówko) (na etykiecie wpisana waga 64 g), Ensisheim[41], Lenarto, Krasnojarsk[42], Seeläsgen (Przełazy) |
Masa główna meteorytu Grüneberg (Wilkanówko) w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie (fot. Tomasz Jakubowski)
Więcej patrz → Grüneberg (Wilkanówko)/Galerie.
Fragment 0,9 g meteorytu Grüneberg ze zbiorów Uniwersytetu w Tartu (źródło: Geoscience collections of Estonia) |
Miejscowość Wilkanowo i okolice (stan: 23 marca 2015 roku; fotografie dla Wiki.Meteoritica.pl Piotr Górski)
Pamiątkowy głaz i tablica informacyjna w centrum wsi (autorem treści na tablicy był Szymon „simkoz” Kozłowski). |
|
Więcej patrz → Grüneberg (Wilkanówko)/Galerie.
YouTube – Meteoryt Wilkanówko (Meteoryt Grüneberg) |
YouTube – Spotkania meteorytowe w Zielonej Górze… |
Bibliografia
- American Journal of Science and Arts, Fall of a Meteoric Stone at Grüneberg in Silesia, vol. 42, 1842, s. 203.[44] Plik DjVu.
- AnP, (1841a), Meteorsteinfall bei Grüneberg in Schlesien, Annalen der Physik, 52, Bd. 128, 1841, s. 495-496. Plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl. Plik PDF.[45]
- AnP, (1841), Nachtrag zum Grüneberg Meteorsteinfall, Annalen der Physik, 53, Bd. 129, 1841, s. 416. Plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl.
- Berwerth Friedrich M., (1903), Verzeichnis der Meteoriten im k.k. naturhistorischen Hofmuseum, Ende Oktober 1902, Annalen des K.K. Naturhistorischen Hofmuseum, Bd. XVIII, Wien 1903, s. 1-90, (s. 30) (str. tytułowa).[46] Plik DjVu; plik PDF.
- Bland Philip A., Artemieva Natalya A., (2006), The rate of small impacts on Earth, Meteoritics & Planetary Science, vol. 41(4), 2006, s. 607–631 (abstrakt). Plik doi; plik aDs.
- Boguslawski Georg von, (1854a), Zehnter Nachtrag zu Chladni's Verzeichnisse der Feuermeteore und herabgefallenen Massen (Wien 1819) (Schluss von S. 155.), Annalen der Physik, IV, 90 uzupeł. (ergänzungsband), 1854, s. 353-456, (s. 361). Plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl.
- Breslauer Zeitung → patrz Grüneberg (Wilkanówko)/Czasopisma
- Brezina Aristides, (1885), Die Meteoritensammlung des k. k. mineralogischen Hofkabinetes in Wien am 1. Mai 1885 (Mit vier Tafeln (Nr. II-V).), Jahrbuch der Kaiserlich-Königlichen Geologischen Reichsanstalt, 35, 1885, s. 151-276, (s. 237) (ilustracje).[47][48] Plik DjVu.
- Brezina Aristides, (1895), Die Meteoritensammlung des k.k. naturhistorischen Hofmuseums am 1. Mai 1895, (Mit 2 Tafeln und 40 Abbildungen im Texte), Annalen des K.K. Naturhistorischen Hofmuseum, Wien 1895, s. 231-373. Plik DjVu.
- Brezina Aristides, (1896), Die Meteoritensammlung des k.k. naturhistorischen Hofmuseums am 1. Mai 1895, Annalen des K.K. Naturhistorischen Hofmuseum. (Separatabdruck aus Band X, Heft 3 und 4.), Wien 1896, (s. 301).[49][50] Plik PDF.
- Buchner Otto, (1861), Versuch eines Quellenverzeichnisses zur Literatur über Meteoriten, w: Broenner Heinrich L., Abhandlungen, herausegeben von der Senckenburgischen naturforschenden gesellschaft, Bd. 3, Frankfurt a.M. 1859-1861, s. 455-482. Plik PDF; plik DjVu.
- Buchner Otto, (1863), Die Meteoriten in Sammlungen, ihre Geschichte, mineralogische und chemische Beschaffenheit, Leipzig 1863, ss. 202, (s. 65-66).[51][52][53] Plik hPDF; plik DjVu.
- Glocker Ernst Friedrich, (1941), Meteorsteinfall in Schlesien, Journal für praktische Chemie, 23, 1841, s. 285-287.[54] Plik hPDF.
- Glocker Ernst Friedrich, (1941), Meteorsteinfall in Schlesien (bei Seifersholz im Grünberger Kreise in Niederschlesien am 22. März 1841)[55], Schlesische Provinzialblätter, 113. Bd. 1/6. St.: Januar/Juni, 1841, s. 350-354 (April); patrz → Grüneberg (Wilkanówko)/Czasopisma
- Göppert Heinrich Robert, (1841), Zur Geschichte des Meteorsteinfalles vom 22. März dieses Jahres, Breslauer Zeitung, nr 174 (29 lipca 1841), s. 1263; patrz → Grüneberg (Wilkanówko)/Czasopisma
- Göppert Heinrich Robert, (1841), Über den Meteorstein, welcher zu Schloin in Schlesien am 22. März 1841 gefallen ist, Ref. N. Jb. f. Min. etc., 1841, s. 609-610[56] (później: Breslauer Zeitung, nr 174 (29 Juli 1841), s. 1263).
- Göppert Heinrich Robert[57], (1842), Meteorsteinfall, Uebersicht der Arbeiten und Veränderungen. [Jahresbericht] der Schlesischen Gesellschaft für Vaterländische Kultur, …im Jahre 1841, Breslau 1842, s. 52-58 (patrz → artykuł). Plik DjVu; plik PDF.
- Hintze Carl Adolf Ferdinand, (1912), Schlesien und die Meteoriten, Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur. Zeitschrift des Kunstgewerbevereins für Breslau u. die Provinz Schlesien, 6. Jahrgang 1912/1913, nr 1, 1 Oktober 1912, s. 9-12 (patrz → artykuł).[58] Plik dsLib; plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl.
- Kesselmeyer Paul August, (1861), Ueber den Ursprung der Meteorsteine. Tafel XII-XIV., w: Broenner Heinrich L., Abhandlungen, herausegeben von der Senckenburgischen naturforschenden gesellschaft, Bd. 3, Frankfurt a.M. 1859-1861, s. 313-454, (s. 367, 434). Plik PDF; plik DjVu.
- Klein Carl, (1904), Die Meteoritensammlung der Königlichen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin am 21. Januar 1904, Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Jan-Juni 1904, s. 114-153, 978-983, (s. 121).[59] Plik DjVu.
- Klein Hermann Joseph, (1904), Jahrbuch der Astronomie und Geophysik. Enthaltend die wichtigsten Fortschritte auf den Gebieten der Astrophysik, Meteorologie und physikalischen Erdkunde, XIV. Jahrgang 1903, Eduard Heinrich Mayer, Leipzig 1904. Plik DjVu (str. tytułowa).
- Koblitz Jörn, MetBase. Meteorite Data Retrieval Software, Version 7.3 (CD-ROM), Ritterhude, Germany 1994-2012. MetBase.
- Pilski Andrzej S., (2001), Meteoryty w zbiorach polskich, Olsztyn 2001.[60]
- Pokrzywnicki Jerzy, (1955), O meteorytach naszych ziem zachodnich, Urania, 6, 1955, s. 165-172.[61] Plik DjvU.
- Pokrzywnicki Jerzy, (1956), Les météorites polonaises, Acta Geophys. Polon., vol. IV, nr 1, 1956, s. 21-32 (s. 22-23). Plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl.
- Pokrzywnicki Jerzy, (1964), I. Meteoryty Polski. II. Katalog meteorytów w zbiorach polskich, Studia Geologica Polonica, vol. XV, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1964, (s. 115-117).[62][63] Plik PDF.
- Prior George T., Hey Max H., (1953), Catalogue of Meteorites. With special reference to those represented in the collection of the British Museum (Natural History), Printed British Museum, 1953, (zbiory własne W&W) (wydanie z 1923 roku – plik iDjVu).
- Reichenbach Karl Freiherr von, (1859a), Anordnung und Eintheilung der Meteoriten, Annalen der Physik, 107, Bd. 183, 1859, s. 155-182. Plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl.
- Rose Gustav, (1864), Beschreibung und Eintheilung der Meteoriten auf Grund der Sammlung in mineralogischen Museum zu Berlin (Mit 4 Tafeln) (Description and classification of the meteorites based on the collection of the Mineralogical Museum in Berlin), Abhandlungen der Königlichen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Aus dem Jahre 1863, Berlin 1864, s. 23-161, (s. 154) (ilustracje).[64] Plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl; plik DjVu.
- Schlesische Provinzialblätter → patrz Grüneberg (Wilkanówko)/Czasopisma
- Tiirmaa Reet (Тийрмаа Р.Т.), (1983), Каталог метеоритов коллекции Института геологии АН ЭССР на октября 1981 г. (The catalog of meteorites from the collection of the Geological Institute of the Estonian Academy of Sciences on October 1, 1981), Метеоритика (Meteoritika), vol. 42, 1983, s. 170-182.[65]
- Weimann C.G., (1841), Meteorisches, Grünberger Wochenblatt, 14 (2 April 1841), s. 53-56. Plik jLib.
- Weimann Carl Christian Gottfried[66], (1841), Niederfall eines Meteorites, Annalen der Physik, 53, Bd. 129, 1841, s. 172-179 (patrz → artykuł). Plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl.
- Weimann, (1854), Geschichte der Meteorsteinfälle, Die Natur Halle: Zeitung zur Verbreitung naturwissenschaftlicher Kenntnis und Naturanschauung für Leser aller Stände, 43, 1854, s. 351-352 (patrz → artykuł). Plik PDF, plik fbc.
- Woreczko Jan, (2024), Doniesienia z Wiki. Meteoryt Grüneberg (Wilkanówko) — gdzie i ile spadło?, Meteoryt, 104, 2024, s. 36-38. Plik available online; plik DjVuŹródło: Wiki.Meteoritica.pl.
- Wülfing Ernst Anton von, (1897), Die Meteoriten in Sammlungen und ihre Literatur. Nebst einem versuch den tauschwert der meteoriten zu bestimmen (Meteorites in Collections and Their Literature. Including An Attempt To Determine The Exchange Value Of Meteorites), Verlag der H. Laupp'schen Buchhandlung, Tübingen 1897.[67][68][69] Plik GIF; plik Internet Archive; plik GoogleBooks.
Przypisy
Zobacz również
- doniesienia prasowe patrz → Grüneberg (Wilkanówko)/Czasopisma
- Grüneberg (Wilkanówko)/Galerie
- w pracy Göppert (1842) jest również informacja o spadku meteorytu w Sagan (Dąbrowa Łużycka)
- Muzeum Mineralogiczne Uniwersytetu Wrocławskiego im. Kazimierza Maślankiewicza
- Świecie (pomnik)
- Meteoryty (kopie)
Linki zewnętrzne
- Meteoritical Bulletin Database (MBD) – meteoryt Grüneberg
- Encyclopedia of Meteorites (EoM) – meteoryt Grüneberg
- Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie (Museum für Naturkunde, Institut für Mineralogie und Petrographie, Humboldt-Universität zu Berlin; Berlin, Mus. Naturk., Humboldt Univ.) – Museum für Naturkunde Berlin ● [katalogi → Rose (1864); Klein (catalogues); Hoppe (1975); Schulze (1996)]
- Muzeum Historii Naturalnej w Chicago (Field Museum of Natural History, Chicago; Chicago, Field Mus. Nat. Hist.) – The Field Museum ● Meteorites ● [katalogi → Farrington; Horback et al. (1965); Pritzker (2012)]
- Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu (National Museum of Natural History in Paris; Paris, Mus. d'Hist. Nat.) – Muséum national d'Histoire naturelle ● Collection de météorites ● Saison – La saison Météorites ● Exposition – Météorites, entre ciel et terre ● [katalogi → Meunier (catalogues); katalog online]
- Muzeum Historii Naturalnej w Londynie (Natural History Museum London; London, Nat. Hist. Mus.) – Natural History Museum London ● [katalogi → Fletcher (1896); Prior (1953); Grady (2000)]
- Universität Greifswald, Fachbereich Geowissenschaften der Ernst-Moritz-Arndt-Universität (Greifswald, Geol. Dept. Univ.) – [katalog → Cohen (1901, 1905), Hoppe (1975), Henning (2009)]
- Meteoryt Wilkanówko w kolekcjach polskich – katalog PTMet ● Wadi & Jan Woreczko Collection
- Polskie Serwis Meteorytów – meteoryt Wilkanówko
- Muzeum Mineralogiczne Uniwersytetu Wrocławskiego we Wrocławiu ● Sala Meteorytowa
- Wikipedia – Radomia ● Słone (województwo lubuskie) ● Wilkanówko (meteoryt) ● wieś Wilkanowo (województwo lubuskie) ● Wieża Braniborska
- Wikipedia – Niemieckie nazwy polskich miejscowości
- Wikipedia – Miary nowopolskie
- Wikipedia (DE) – Lot (Einheit) ● Pfund
- Wikipedia (DE) – Schlesische Gesellschaft für vaterländische Kultur
- Simkoz – Braniborg Tower ● Natural History Museum in Berlin
- Youtube – W gabinecie astronoma: Meteoryt Wilkanówko (Meteoryt Grüneberg) ● Spotkania meteorytowe w Zielonej Górze (ogłoszenia), 19-20 i 20-28 kwietnia 2024 roku
Co jeszcze na stronę? (What else to supplement?) (poszukać, uzupełnić …) |
- Grünberger Wochenblatt, 1841
- Buchner (1861) - Ok!
-
„rzeczywista” waga okazów? – łut, drachma, uncja...