PayPal-donate (Wiki).png
O ile nie zaznaczono inaczej, prawa autorskie zamieszczonych materiałów należą do Jana Woreczko & Wadi.

(Unless otherwise stated, the copyright of the materials included belong to Jan Woreczko & Wadi.)

Kaalijarv

Z Wiki.Meteoritica.pl

(Różnice między wersjami)
m (→Zobacz również)
m (→Zobacz również)
 
Linia 315: Linia 315:
* '''meteoryt [[Morasko]], kratery [[Kratery Morasko|Morasko]]'''
* '''meteoryt [[Morasko]], kratery [[Kratery Morasko|Morasko]]'''
-
* meteoryty: [[Jankowo Dolne]], [[Krupe]], [[Mikstat]], [[Rusałka]]
 
* '''kategoria [[:Kategoria:Oszustwa|Oszustwa]]'''
* '''kategoria [[:Kategoria:Oszustwa|Oszustwa]]'''
 +
* meteoryty: [[Jankowo Dolne]], [[Krupe]], [[Mikstat]], [[Rusałka]]
* [[Bibliografia/Projekty badawcze, granty|Projekty badawcze, granty]]
* [[Bibliografia/Projekty badawcze, granty|Projekty badawcze, granty]]

Aktualna wersja na dzień 20:15, 25 sie 2026

0i

Znaleziono tylko kilkaset małych fragmentów... czy aby na pewno?

Kaalijarv →
Kaalijarv (Reinvald 1940 fig16).jpg
Wewnętrzna budowa jednego z fragmentów znalezionego w pobliżu krateru nr 2 (źródło: Reinvald 1940)
Znalezisko
Lokalizacja Saaremaa, Estonia
Położenie[1] 58°24'N, 22°40'E
Data 1937
Uwagi meteoryty znajdowane są w okolicach grupy kraterów Kaalijärv
Charakterystyka
Typ żelazny, oktaedryt gruboziarnisty Og, IAB-MG
Masa ~2,25 kg (masa główna ~38,5 kg, znalezisko z kwietnia 2026 roku)
Liczba okazów setki małych zwietrzałych fragmentów
Meteoritical Bulletin Database
Synonimy →
wg NHM Cat: Kaali, Sall; Ösel, ros. Каалиярв, Каали (кратер)

„Bliźniacze” z Morasko meteoryty Kaalijarv i kratery Kaalijärv. Ciekawa, a zarazem wątpliwa historia najnowszych znalezisk!

Najpierw zidentyfikowano krateropodobne struktury, a dopiero później znaleziono setki małych, mocno zwietrzałych fragmentów meteorytu. Meteoryty żelazne Kaalijarv (popularnie zwany Kaali; natomiast nazwa „Kaali järv” oznacza Jezioro Kaali), znajdowane są w otoczeniu 9 kraterów uderzeniowych Kaalijärv [crater].


W listopadzie 2023 roku, grupa poszukiwaczy z Polski, Filip Nikodem i Kazimierz Magneto, znaleźli masę główną (5,7 kg) meteorytu!
By w kwietniu 2026 roku ogłosić pobicie tego rekordu – znalezienie okazu ~38,5 kg!!


Historia z oszustwem w tle?!

Największą strukturę krateropodobną (main crater) opisano już w XIX wieku (Johann Wilhelm von Luce, 1827). Przypisywano jej wówczas pochodzenie wulkaniczne, formowanie się leja krasowego, wynik eksplozji gazu ziemnego lub działalności człowieka. Dopiero na początku XX wieku rozpoznano jej impaktowe pochodzenie (Juljus Kaljuvee, 1922) i zidentyfikowano jeszcze kilka mniejszych kraterów. Znalezienie w 1937 roku pierwszych fragmentów meteorytu potwierdziło ich meteorytowe pochodzenie (Reinvaldt 1933, 1940).

Grupa kraterów uderzeniowych (Kaalijärv craters) znajduje się na wyspie Sarema (est. Saaremaa) w Estonii w pobliżu wsi Kaali. Największy z kraterów ma ok. 110 metrów średnicy, a wypełniające go jezioro nosi nazwę Kaalijärv (Kaali kraater, est. Kaali järv). Głównemu kraterowi towarzyszy osiem mniejszych o średnicach od 13 do 39 metrów. Obecnie część z nich jest mocno zniszczona i słabo widoczna. Wiek grupy kraterów oceniany jest na ok. 3237±10 lat (1530–1450 BC) (Łosiak et al. 2016).[2] Powstały one w wyniku spadku meteoroidu żelaznego o początkowej masie ok. 1000 ton (szacuje się, że główny krater powstał w wyniku spadku fragmentu o wadze ok. 450 ton).[3] W otoczeniu kraterów w latach 30. XX wieku znaleziono pierwsze małe fragmenty meteorytu żelaznego typu IAB-MG. Do końca XX wieku znaleziono setki małych fragmentów o łącznej wadze tylko ok. 2,25 kg!

Za Martin (2019) (tłumaczenie z estońskiego):

Inżynier górniczy Ivan Reinwaldt[4] jako pierwszy znalazł żelazo meteorytowe w kraterach Kaali latem 1937 i 1938 roku. W sumie znalazł 31 fragmentów meteorytów z krateru 2 i krateru 5 o łącznej wadze ok. 100 g. W 1955 roku w kraterze nr 5 znaleziono za pomocą magnesów ok. 0,5 kg materiału magnetycznego, a jego czyszczenie i sortowanie dało 115 fragmentów, z których 51 ważyło ponad 1 g. Sześć fragmentów ważyło ponad pięć gramów: 8,62 g, 8,48 g, 7,25 g, 7,08 g, 7,06 g i 6,83 g. Całkowita waga fragmentów wynosiła 161,79 g. Liczba odłamków od 0,3 do 1 cm wynosiła 146,25 g. Znalezione fragmenty meteorytu mają chropowatą powierzchnię, nieregularny kształt i często ostre krawędzie. Ze względu na silną porowatość były poprzetykane pęknięciami i dlatego łatwo się rozpadały. Powierzchnie fragmentów meteorytów pokrywa warstwa tlenku żelaza i wodorotlenku (limonitu). W głównym kraterze nie znaleziono żadnego meteorytu.


Meteoryt Kaalijarv należy do najpopularniejszego typu meteorytów żelaznych IAB-MG i jest oktaedrytem gruboziarnistym (coarse octahedrites, Og). Oryginalna nazwa tego meteorytu (i grupy kraterów) nie jest łatwa do wymówienia (☺), więc funkcjonuje on w środowisku meteoryciarzy pod nazwą Kaali.

Meteoryty żelazne grupy IAB

O meteorytach żelaznych grupy IAB (Woźniak 2021):

«

Grupa IAB

Grupa IAB – należy, obok grupy IIE, do klasy achondrytów prymitywnych, do klanu winonaitów–IAB–IIE – grupy meteory­tów żelaznych bogatych we frakcję krzemianową (silicate-bearing). Typu IAB są również metalowe klasty w winonaitach.

Grupa IAB jest najliczniejszą grupą meteorytów żelaznych. Powstała ona z połączenia wyróżnianych początkowo grup IA i IB oraz z włączenia do niej grupy IIICD (pierwotnie IIIC i IIID) (rys. 11):

  • grupa IA – bardzo homogeniczna; zawiera meteoryty o zawartości Ge powyżej 190 ppm i równocześnie małej zawartości Ni; obecnie meteoryty tej grupy włączono w skład podgrup IAB-MG i IAB-sLL;
  • grupa IB – silnie zróżnicowana; zawiera meteoryty o zawartości Ge poniżej 190 ppm i większej zawartości Ni; obecnie meteoryty tej grupy włączono w skład podgrup IAB-sHH, IAB-sHL;
  • grupa IIIC – o niskiej zawartości Ge i średniej zawartości Ni; obecnie to podgrupa IAB-sLM;
  • grupa IIID – o bardzo niskiej zawartości Ge i wysokiej zawartości Ni; obecnie to podgrupa IAB-sLH.
Relacja między zawartością niklu a szerokością belek kamacytu w meteorytach żelaznych podgrup grupy IAB

Podział ten ma swoje uzasadnienie przede wszystkim w składzie mineralnych i tempie stygnięcia (coolong rate) poszczególnych meteorytów tej grupy. Mimo, że mają one bardzo zróżnicowaną strukturę, od bardzo gruboziarnistych (Ogg) do bardzo drobnoziarnistych (Off), aż po bezstrukturowe ataksyty (ATAX), średnie tempo stygnięcia wynosi dla nich ok. kilkadziesiąt stopni ma milion lat.

Meteoryty grupy IAB charakteryzują się wysoką zawartością arsenu (As) i złota (Au). Warto podkreślić, że zawartość obu tych pierwiastków jest bardzo silnie skorelowana dodatnio dla wszystkich grup meteorytów żelaznych! (patrz Załącznik 2 i rys. 8).

Charakterystyczne dla tej grupy są liczne nodule troilitowe i grafitowe, kanciaste, nieregularne, duże inkluzje krzemianowe oraz występowanie węglików (cohenit, haxonit) (fot. 4). Liczne inkluzje krzemianowe ułatwiają wstępne rozpoznanie tej grupy. Duża część meteorytów tej grupy zawiera duże nodule troilitowo-grafitowe otoczone warstewkami schreibersytu i cohenitu. Grafit często towarzyszy troilitowi oraz tworzy też samodzielnie duże nodule (fot. 5). Cohenit tworzy otoczki nodul troilitowych oraz występuje w formie grup milimetrowej wielkości „pęcherzyków” (makrowytrąceń, macroprecipitates) zorientowanych wzdłuż belek kamacytu. Jest to też bardzo charakterystyczna cecha meteorytów grupy IAB. W grupie IAB występują też bardzo licznie makroskopowe wytrącenia (macroprecipitates) schreibersytu (fosforek), a w grupie IA stwierdzono występowanie rhabdytu. W grupie IA zaobserwowano również występowanie daubréelitu (siarczek) i carlsbergitu (azotek). Stwierdzono w meteorytach grupy IAB występowanie chromitu (spinel), fosforanów (brianit, buchwaldyt, czochralskiit, moraskoit) i sfalerytu (siarczek).

(Ruzicka 2014)

Kanciaste (angular) inkluzje krzemianowe mogą stanowić do 15% objętości meteorytu. Składają się one głównie z oliwinu (Fa1-8), ortopiroksenu (Fs4-9) i plagioklazu (Ab76-87). Inkluzje te mają w przybliżeniu chondrytową mineralogię i są bardzo podobne, pod względem mineralogicznym i składu izotopowego tlenu (Δ17O i δ18O), do winonaitów. W okazach meteorytów bogatych w inkluzje krzemianowe ciągłość figur Thomsona-Widmanstättena rzadko przekracza odległość 15 mm, jest to prawdopodobnie spowodowane przerwaniem ciągłości wzrostu ziaren taenitu?

Najnowsze oszacowania średniego tempa stygnięcia stopu Fe-Ni dla grupy IAB (jej bogatszych w nikiel członków) dają wartość 10-30ºC na milion lat. Skład izotopowy metalu meteorytów grupy IAB odpowiada składowi Ziemi, więc jej ciało macierzyste uformowało się w jej pobliżu (populacja NC).

Współcześnie meteoryty żelazne grupy IAB dzieli się na kilka podgrup, które mają bardzo zróżnicowaną zawartość pierwiastków śladowych i prawdopodobnie różne pochodzenie (różne ciała macierzyste).

Jest to zbiór (kompleks, complex) składający się z podgrup (grouplets): IAB-MG, IAB-sHH, IAB-sHL, IAB-sLH, IAB-sLL, IAB-sLM oraz podgrupy IAB-ung (ungrouped). Podział ten i przyjęte oznaczenia literowe opierają się na średniej zawartości niklu (Ni) i złota (Au) (rys. 12):

  • IAB-MG (main group) – grupa główna, najliczniejsza; niska zawartość niklu i złota (zbliżona do zawartości w podgrupie IAB-sLL); największa spośród wszystkich meteorytów żelaznych zawartość galu i germanu;
  • IAB-sHH – high Au, high Ni; razem z podgrupą IAB-sHL mają odmienny skład izotopów molibdenu od pozostałych podgrup;
  • IAB-sHL – high Au, low Ni;
  • IAB-sLH – low Au, high Ni; pierwotnie IIID; razem z podgrupą IAB-sLM mają taki sam skład izotopowy molibdenu, jak podgrupy IAB-MG i IAB-sLL; meteoryty tej podgrupy mają najniższą zawartość galu i irydu;
  • IAB-sLL – low Au, low Ni; druga pod względem liczebności podgrupa; meteoryty tej podgrupy mają jedną z naj­większych spośród wszystkich meteorytów żelaznych zawartość galu i germanu;
  • IAB-sLM – low Au, medium Ni; pierwotnie IIIC;
  • IAB-ung – niezgrupowne; w podgrupie tej wyodrębniono kilka par i trio (gruplets) podobnych meteorytów, które być może stanowią zalążki przyszłych nowych grup? (więcej o tych nie zatwierdzony jeszcze podgrupach w rozdziale o meteorytach anomalnych i niezgrupowanych);
do grupy IAB zalicza się także: podgrupę IAB complex (IAB cplx) – zbiór meteorytów, które nie zostały zaklasyfikowane do żadnej z podgrup;
oraz IAB-an – meteoryty anomalne;
również IAB? – nieokreślone;
wyróżniamy jeszcze 2 anomalne meteoryty po jednym w podgrupach IAB-sHL-an i IAB-sLM-an.

Najbardziej znani przedstawiciele grupy IAB to meteoryty: Toluca[5] (IAB-sLL, Og), Campo del Cielo[6] (IAB-MG, Og), Odessa[7] (IAB-MG, Og), Canyon Diablo[8] (IAB-MG, Og) i Mundrabilla[9] (IAB-ung, Om) (fot. 2, 6 i 8) [oraz Bohumilitz, Kaalijarv, Magura, Nagy-Vázsony]. Większość jej członków to oktaedryty grubo- i średnioziarniste (Og, Om, ale zdarzają się i inne oktaedryty, a nawet ataksyty; patrz tabela 1 oraz rys. 2). Jest bardzo prawdopodobne, że meteoryty tej grupy pochodzą z różnych ciał macierzystych i mają różną historię powstania.

Oktaedryty gruboziarniste Morasko, Przełazy (Seeläsgen) i Tabarz były początkowo klasyfikowane jako IIICD, ale obecnie są w podgrupie IAB-MG i są uważane za sparowane (ang. paired). (…)

»



Kolekcje

Analizując światowe zbiory meteorytów (Koblitz MetBase; Явнель et al. 1986), rzuca się w oczy, że znajdują się w nich tylko bardzo małe i mocno zwietrzałe fragmenty meteorytu Kaalijarv, których waga nie przekracza 30 gram. Do 2017 roku największy znaleziony fragment miał 28,2 g!

Meteoryt Kaalijarv w największych kolekcjach:

Meteoryt Kaali w zbiorach radzieckich (Явнель et al. 1986)
Zbiór waga fragmentów
(Koblitz MetBase) 		uwagi
Tallinn, Geol. Inst. Acad. Sci. 3,59 kg największy fragment 28,2 g (po 2017 roku zawartość zbioru znacznie się powiększyła)
Moscow, Acad. Sci. 88,5 g największy fragment 16,4 g (Явнель et al. 1986)
Minsk, Geol. Mus. 15 g
London, Nat. Hist. Mus. 14,6 g
New York, Amer. Mus. Nat. Hist. 9 g
(…)

Brak fragmentów tego meteorytu w zbiorach polskich. Ale w prywatnych kolekcjach zagranicznych znajdują się okazy ważące nawet po kilka kilogramów!

W 2026 roku grupa poszukiwaczy z Polski, Filip Nikodem i Kazimierz Magneto, znaleźli okaz ~38,5 kg!!

Nowe znaleziska...

Patrz → Kaalijarv/Nowe znaleziska.

Lokalizacja

Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
© Jan Woreczko & Wadi

(K) Kaali

położenie kraterów main i 1-8

przybliżone miejsca współczesnych znalezisk oraz masy głównej

Kaali Meteoritics and Limestone Museum

* W 2018 roku Google zmieniło zasady działania apletu, mapa może wyświetlać się niepoprawnie (pomaga Ctrl+F5); więcej → Szablon:GEMap-MyWiki

Kratery Kaalijärv (Raukas et al. 2010)
krater średnica/
/głębokość
[m] 		opis
main 105-110/22 największy; stale wypełniony wodą
1 39/4 porośnięty kępą drzew
2 36/3,5 nakłada się na krater 8
3 33/3,5 dobrze zachowany
4 14-20 owalny, zniszczony, słabo widoczny
5 13/3
6 26/0,6 zniszczony, słabo widoczny
7 15/2 zniszczony, słabo widoczny
8 27/2 nakłada się na krater 2

Czy jest ich więcej? Patrz → Kratery Kaalijärv.


W Kaali znajduje się Muzeum Meteorytów i Wapienia (Kaali Meteoritics and Limestone Museum, est. Kaali meteoriitika ja paekivimuuseum).


Mapy

Grupa kraterów Kaalijärv (więcej patrz → Kratery Kaalijärv)

Kratery Kaalijärv (na mapie zaznaczono położenie kraterów; relief plus mapa podstawowa) (źródło: Maa-amet (X-GIS 2.0))

Kratery Kaalijärv, relief plus mapa (źródło: Maa-amet (X-GIS 2.0))

Krater główny (main) (więcej → Kratery Kaalijärv)


Kaalijarv/Galerie

Połowa okazu (1,1 g) w kolekcji Alana Mazura (okaz pochodzi ze zbiorów Muzeum Fersmana w Moskwie)

Znalezienie masy głównej (5,7 kg) meteorytu Kaalijarv w listopadzie 2023 roku przez Filipa Nikodema i Kazimierza Magneto

Wizyta Redakcji w Kaali w czerwcu 2024 roku (patrz → Kaalijarv/Galerie)

Patrz → Kaalijarv/Masa główna  ●  Kaalijarv/Nowe znaleziska


Grupa kraterów Kaalijärv (więcej patrz → Kratery Kaalijärv  ●  Kaalijarv/Galerie)

Grupa kraterów Kaalijärv (Reinwaldt 1928); więcej → Kratery Kaalijärv

Pierwsze zidentyfikowane pozostałe kratery Kaalijärv (Reinvald 1933)

Rozmieszczenie kraterów Kaalijärv (Łosiak et al. 2016)

Kratery Kaalijärv, ortofotomapa (źródło: Maa-amet (X-GIS 2.0))

Wizyta Redakcji w Kaali w czerwcu 2024 roku (patrz → Kaalijarv/Galerie)


Współcześnie znalezione okazy (źródło: Geoscience collections of Estonia)

Okaz meteorytu Kaalijarv (172,2 g, nazwany „Maria”) ze zbiorów Uniwersytetu w Tartu (University of Tartu)

Okaz meteorytu Kaalijarv (620,96 g, nazwany „Mateusz”) ze zbiorów Uniwersytetu w Tartu (University of Tartu)

Okaz meteorytu Kaalijarv (396 g; Plado 2018) ze zbiorów Uniwersytetu w Tartu (University of Tartu)


Заварицкий (1952)

Fig. 24. Oktaedryt gruboziarnisty Kaalijarv (IAB-MG, Og). Mikrostruktura. Rozmiar obrazu 18,7 mm

Fig. 25. Oktaedryt gruboziarnisty Kaalijarv (IAB-MG, Og). Mikrostruktura. Rozmiar obrazu 2,7 mm


Wybrane ilustracje z publikacji Reinvald (1940)

Widok na krater nr 3

Widok na krater główny (main) i kratery nr 1-6

Widok na krater główny (main) i kratery nr 1 i 6

Poszukiwania w pobliżu krateru nr 2

Znajdowane fragmenty

Znajdowane fragmenty

Wewnętrzna budowa jednego z fragmentów znalezionego w pobliżu krateru nr 2


Przeszlifowany (i wytrawiony) fragment meteorytu o wadze 18,6 g znalezionego przez I.Reinvalda. Rozmiar okazu 3×2,5 cm (Spencer 1938, Plate III)

Fragmenty meteoryt, odpowiednio: 6,7, 5,7 i 2,6 g (Buchwald 1975, fig. 951)

Dwa fragmenty ze zbiorów Muzeum Fersmana w Moskwie. Prawy okaz 15,4 g (masa główna, №1377), po lewej okaz 8,9 g (№1380) (Заварицкий et al. 1952; Явнель et al. 1986)


Wybrane ilustracje z publikacji Racki et al. (2018) opisującej historię odkrycia kraterów i ich badań (z oryginalnymi podpisami, szczegóły w publikacji)

Fig. 3. A. Johann Wilhelm Ludwig von Luce (1750–1842), the German priest and scholar, engaged in propagation of Estonian language, who first described the Kaali lake crater in 1827 (https://utlib.ut.ee/eeva/index.php?lang=de&do=autor_pilt&aid=85&eid=37). B. Title page of his work on the Oesel Island, containing first account on the crateriform structure. C. The oldest location plan of the Kaalijärv crateriform structure published in an archaeological monograph of Kruse (1842, pl. 62), who probably introduced this name (as KaliJerw) to scientific literature (Wangenheim von Qualen, 1849, p. 36).

Fig. 4. First geological cross sections and schematic plan of the Kaalijärv crateriform structure, published by Wangenheim von Qualen (1849, pl. 5 in the Moscow edition; A) and Eichwald (1854, p. 8; B1), as a visualization of two opposing endogenic models, maartype volcanic and sinkhole, respectively (compare with later graphical elucidation of the crater as the meteorite impact site – Figs. 2B and 5C, D). In the hypothesized ground collapse, “A” means a funnel-like depression, “+” – the layers of limestone at the lake are subsided, they are strongly bent and broken and they show the layers at the wall “a” from it downfallen position, almost as at “b” where “+” means that there has been similar downwashing of clay layers between the limestone layers. It shows directly that there is a subterranean connection between the lake and the spring at Salla.

Fig. 7. Ivan A. Reinwald (A; https://www.geni.com/people/Ivan-Reinwald/6000000052529043831), inspector of the Mining Industry of Estonia, leading researcher of the Kaali crater field since 1927, and the principal impact characters documented by him: tilted dolomite strata in the upper part of the interior wall of the Kaali crater (cf. with Fig. 6), with Reinwald in the foreground (B); shattered meteoritic iron pieces from craters no. 2 and 5 (C), and Kaalijärv viewed from aeroplane of Estonian Air Defense in 1938 (D); from Fisher (1936, p. 298; B) and Reinwald (1940, C – compiled from figs. 10 and 14; D – fig. 5, cf. with Fig. 2A).

Fig. 2. View of the Kaali lake crater on the Estonian island of Oesel (A; photo courtesy of Reet Tiirmaa), and geological cross-section of the impact structure (after Tiirmaa, 1994, from Plado, 2012, fig. 8).


Fragmenty meteorytu na Facebook i Allegro

Patrz → Kaalijarv/Nowe znaleziska.


Bibliografia

  • +Aaloe Ago, (1968), Kaali meteoriidikraatrid, Eesti Raamat, Tallinn 1968, ss. 48. Plik PDF.
  • Aaloe Aasa O. (Аалоэ Ааза), Нестор Хелдур Эдуардович (Nestor Kheldur Eduardovich), (1963), Метеориты коллекции Института геологии Академии наук Эстонской ССР (The Meteorite Collection of the Institute of Geology, Academy of Sciences of the Estonian S.S.R.), Метеоритика (Доклады на расширенном пленуме комитета по метеоритам Академии наук Эстонской ССР), Sari: Eesti NSV Teaduste Akadeemia Geoloogia Instituudi uurimused XI, Eesti Teaduste Akadeemia Geoloogia Instituut, Tallinn 1963, s. 121-132.[10]
  • Buchwald Vagn Fabritius, (1975), Handbook of Iron Meteorites. Their History, Distribution, Composition, and Structure, University of California Press, Berkeley 1975, (s. 704-707). ISBN 0-520-02934-8.[11] Pliki PDF.
  • Bykowski Wieńczysław, (2021), Estonia cd. Tam, gdzie niebo spadło na ziemię, Urania-Postępy Astronomii, 6, 2021, s. 58-59.[12] Plik PDF.
  • +Czegka Wolfgang V., Tiirmaa Reet, (1998), Das holozäne Meteoritenkraterfeld von Kaali auf Saaremaa (Ösel), Estland, Aufschluss, 49, 1998, s. 233-252. Plik PDF.
  • Koblitz Jörn, MetBase. Meteorite Data Retrieval Software, Version 7.3 (CD-ROM), Ritterhude, Germany 1994-2012. MetBase.
  • +Kraus Ernst C., Meyer R., Wegener A., (1928), Untersuchungen über den Krater von Sall auf Ösel, Gerland's Beiträge zur Geophysik, 20, 1928, s. 312-378, 428-429. Plik PDF.
  • Кулик Леонид А. (Kulik Leonid A.), (1940), Метеоритный кратер Каалиярв в СССР, Природа, 12, 1940, s. 63-65. Plik TXT.
  • Łach Janusz, (2017), Geotouristic attractions of the Saaremaa Island according to the opinions of tourists (Atrakcje geoturystyczne wyspy Sarema w opinii turystów), Geotourism, 48-49, 2017, s. 3-16. Plik doi.
  • Łosiak Anna, Wild Eva M., Geppert Wolf D., Huber Matthew S., Jõeleht Argo, Kriiska Aivar, Kulkov Alexander, Paavel Kristiina, Pirkovic Irena, Plado Jüri, Steier Peter, Välja Rudolf, Wilk Jakob, Wisniowski Tomek, Zanetti Michael, (2016), Dating a small impact crater: An age of Kaali crater (Estonia) based on charcoal emplaced within proximal ejecta, Meteoritics & Planetary Science, vol. 51(4), 2016, s. 681-695.[13] Plik doi.
  • Łosiak Anna, Jõeleht Argo, Plado Jüri, Szyszka Mateusz, Kirsimäe Kalle, Wild Eva M., Steier Peter, Belcher Claire, Jaźwa Aleksandra M., Helde E., (2020), Determining the age and possibility for an extraterrestrial impact formation mechanism of the Ilumetsä structures (Estonia), Meteoritics & Planetary Science, vol. 55(2), 2020, s. 274-293.[14][13] Plik doi.
  • Łosiak Anna[15], Belcher Claire M., Plado Jüri, Jõeleht Argo, Herd Chris D.K., Kofman Randy S., Szokaluk Monika, Szczuciński Witold, Muszyński Andrzej, Wild Eva M., Baker S.J., (2022), Small impact cratering processes produce distinctive charcoal assemblages, Geology, 50(11), 2022, s. 1276-1280 (supplemental material) (abstrakt).[16] Plik doi.
  • Łosiak Anna, (2023), Holocene impact craters on Earth, Miscellanea Geographica, 27(4), 2023, s. 165-171.[17] Plik doi.
  • Łosiak Anna, Burchell M.J., Alesbrook L.S., Wozniakiewicz P.J., Tandy J., (2024), Charring of Wood Induced by a Shock Wave During a Hypervelocity Impact? Experiments Say No, 86th Annual Meeting of The Meteoritical Society, Brussels, Belgium, 2024.[18] Abstract [#6290].[19]
  • +Marini François, Raukas Anto, Tiirmaa Reet, (2004), Magnetic fines from the Kaali impact-site (Holocene, Estonia): Preliminary SEM investigation, Geochemical Journal, 38, 2004, s. 107-120. Plik doi.
  • +Martin Imre Andreas, (2019), Kaali raudmeteoriidi petrograafiline ja geokeemiline kirjeldus, Geoloogia osakonna bakalaureusetööd – Bachelor's theses, Tartu 2019, ss. 34.[20] Plik PDF.
  • Mirek Agnieszka, Szopa Krzysztof, Owczarzak Andrzej, Banasik Kamila, (2025), Meteoryt Kaalijarv – co nowego? (Kaalijarv meteorite – what's new?), Acta Soc. Metheor. Polon., 16, 2025, s. 33-47 (abstrakt).[21] Plik ASMP.
  • Moora Tanel, Raukas Anto, Stankowski Wojciech T.J., (2012), Dating of the Reo site (Island of Saaremaa, Estonia) with silicate and iron microspherules points to an exact age of the fall of the Kaali meteorite, Geochronometria, 39(4), 2012, s. 262-267. Plik doi.
  • Morys Jarosław, (2025), Meteorytowe znaleziska Polaków w 2024 roku (Meteorite finds by Poles in 2024), Acta Soc. Metheor. Polon., 16, 2025, s. 48-50.[22] Plik ASMP.
  • Morys Jarosław, (2026), Meteorytowe znaleziska Polaków w 2025 roku (Meteorite finds by Poles in 2025), Acta Soc. Metheor. Polon., 17, 2026, s. 134-137.[23] Plik doi; plik ASMP.
  • Plado Jüri, (2012), Meteorite impact craters and possibly impact-related structures in Estonia, Meteoritics & Planetary Science, vol. 47(10), 2012, s. 1590-1605. Plik doi.
  • +Plado Jüri, (2018), Kaali. Meteoriidid, süsi ja vanus, portal sirp.ee (po estońsku).[24] Plik TXT.
  • +Racki Grzegorz, Viik Tõnu, Puura Väino, (2018), Julius Kaljuvee, Ivan Reinwald, and Estonian pioneering ideas on meteorite impacts and cosmic neocatastrophism in the early 20th century, Bulletin de la Société Géologique de France, 189(11), 2018, ss. 20.[25] Plik doi.
  • +Raukas Anto, (2004), Distribution and composition of impact and extraterrestrial spherules in the Kaali area (Island of Saaremaa, Estonia), Geochemical Journal, 38, 2004, s. 101-106. Plik doi.
  • Raukas Anto, Stankowski Wojciech, (2010), The Kaali crater field and other geosites of Saaremaa Island (Estonia): the perspectives for a geopark, Geologos, 16(1), 2010, s. 59-68. Plik doi.
  • Reinwaldt Ivan, (1928)[26], Bericht über geologische Untersuchungen am Kaalijärv (Krater von Sall) auf Ösel, Tartu Ülikooli juures oleva Loodusuurijate Seltsi Aruanded, 35, Tartu 1928, s. 30-70.[27] Plik PDF.
  • Reinvaldt (Reinwald)[4] J.(Ivan) A., (1933)[26], Kaali järv - The meteorite craters on the island of Ösel (Estonia), Tartu Ülikooli juures oleva Loodusuurijate Seltsi Aruanded, 39, Tartu 1933, s. 183-202. Plik PDF.
  • Reinwald Ivan, (1938), Meteoorkraatrid Saaremaal. Meteor Craters on the Island of Saaremaa (Oesel), Tallinn 1938, ss. 16. Plik PDF.
  • +Reinwald Ivan A., (1939), The Kaalijärv meteor craters (Estonia): supplementary research of 1937; discovery of meteoric iron, Tartu Ülikooli Geoloogia-Instituudi toimetused, 55, 1939, ss. 19. Plik PDF.
  • Reinvald I.A. (Reinwald Ivan Aleksandrovich, Рейнвальдт Иван Александрович), (1940)[26], The Kaalijärv meteor craters (Estonia). Supplementary research of 1937: Discovery of meteoritic iron, Tartu Ülikooli juures oleva Loodusuurijate Seltsi Aruanded, 45, Tartu 1940, s. 81-99. Plik PDF.
  • Spencer Leonard James, (1938), The Kaalijärv meteorite from the Estonian craters (With Plate III.), Mineralogical Magazine, 25(161), 1938, s. 75-80. Plik DjVu
    Źródło: Wiki.Meteoritica.pl
    [28]; plik doi.
  • Stankowski Wojciech, Raukas Anto, Bluszcz Andrzej, Fedorowicz Stanisław, (2007), Luminescence dating of the Morasko (Poland), Kaali, Ilumetsa and Tsõõrikmäe (Estonia) meteorite craters, Geochronometria, 28, 2007, s. 25-29.[14][29] Plik doi.
  • Stankowski Wojciech, (2009), Nowe dane luminescencyjne wieku impaktów w Morasku oraz Kaali (The new luminescence data of the Morasko and Kaali impacts), Acta Soc. Metheor. Polon., 1, 2009, s. 123-128. Plik ASMP.
  • Uścinowicz Grzegorz, (2008), Materia pozaziemska w otoczeniu kraterów meteorytowych Kaali (Estonia), Geologos, 14(2), 2008, s. 211-219. Plik PDF.
  • Uścinowicz Grzegorz, (2014), Impact craters and the extraterrestrial matter in their surroundings: case of Morasko (Poland) and Kaali (Estonia), Baltica: The International Journal on Geosciences, 27(1), 2014, s. 25-32. Plik doi.
  • +Veski Siim, Heinsalu Atko, Lang Valter, Kestlane Ülo, Possnert Göran, (2004), The age of the Kaali meteorite craters and the effect of the impact on the environment and man: evidence from inside the Kaali craters, island of Saaremaa, Estonia, Vegetation History and Archaeobotany, 13(3), 2004, s. 197–206. Plik doi.
  • Wasson John T., Kallemeyn Gregory W., (2002), The IAB iron-meteorite complex: A group, five subgroups, numerous grouplets, closely related, mainly formed by crystal segregation in rapidly cooling melts, Geochimica et Cosmochimica Acta, 66(13), 2002, s. 2445-2473. Plik doi; plik PDF.
  • Woźniak Marek, (2021), Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures), Acta Soc. Metheor. Polon., 12, 2021, s. 149-216 (abstrakt).[32] Plik ASMP; Książka abstraktów.
  • Явнель Александр Александрович, Иванов Андрей Валерьевич, Заславская Н.И. (Yavnel' A.A., Ivanov A.V., Zaslavskaya N.I.) (1986), Каталог метеоритов коллекций Советского Союза (Catalogue of meteorites of collections of the USSR), Ротапринт ГЕОХИ АН СССР, 1986, ss. 221.[33][34] Zbiory własne W&W.[35]
  • +Юдин И.А., Смышляев С.И. (Yudin I.A., Smyshlyayev S.I.), (1963), Минераграфическое и химическое исследование железного метеорита Каали (Mineragraphic and chemical studies of Kaali iron meteorite), Труды Института геологии Академии наук Эстонской ССР/ENSV TA Geoloogia Instituudi Uurimused, XI, 1963, s. 53-59. Plik PDF.
  • Юдин И.А., (1968), К минералогии метеорита Каали (About mineralogy of Kaali meteorite), Метеоритика, 28, 1968, s. 44–50.
  • Заварицкий Александр Н., Кваша Лидия Г. (Zavaritskiy A.N., Kvasha L.G.)[36], (1952), Метеориты СССР. Коллекциа Академии Наук СССР (Meteority SSSR), Академия Наук СССР, Комитет по метеоритам (USSR Academy of Sciences), Izdatelstvo Akademii Nauk SSSR, Moscow 1952, ss. 248.
  • Zhu M.-H., Bronikowska M., Łosiak A., (2016), The formation of Kaali crater, Estonia: insights from numerical modeling, 79th Annual Meeting of The Meteoritical Society, Berlin, Germany, 2016.[37] Abstract [#6325].


Przypisy

  1. ^ jeśli nie zaznaczono inaczej, podano współrzędne przyjęte w oficjalnej bazie meteorytów Meteoritical Bulletin Database
  2. ^ inne pomiar dają wynik 6000-400 BC
  3. ^ siłę eksplozji szacuje się na 20 kTNT, więc była ona porównywalna do wybuchu bomby atomowej nad Hiroszimą!
  4. ^ a b jego nazwisko jest pisane różnie: Reinwald, Reinwaldt, Reinvald, Рейнвальдт
  5. ^ meteoryt żelazny Toluca (syn. Ocatitlan, Xiquipilco), znalezisko z 1776 roku w Meksyku; grupa IAB-sLL, TKW 3 tony; patrz → Brezina (1896)
  6. ^ meteoryt żelazny Campo del Cielo (syn. Tucuman), znalezisko z 1576 roku w Argentynie; grupa IAB-MG, TKW 50 ton
  7. ^ meteoryt żelazny Odessa (iron), znalezisko z 1922 roku w USA; grupa IAB-MG, TKW 1,6 tony
  8. ^ meteoryt żelazny Canyon Diablo, znalezisko z 1891 roku w USA; grupa IAB-MG, TKW 30 ton; powiązany z kraterem Barringer (Meteor Crater)
  9. ^ meteoryt żelazny Mundrabilla, znalezisko z 1911 roku w Australii; grupa Iron, IAB-ung, TKW 24 tony
  10. ^ tam też: Орвику Карл (Orviku Karl), Коллекция метеоритов Академии наук Эстонской ССР, s. 113-120
  11. ^ trzytomowe opracowanie (ponad 1400 stron) – „biblia” meteorytów żelaznych (patrz → Woźniak (2021, ASMP)); egzemplarz ze zbiorów W&W
  12. ^ relacja z wizyty na terenie estońskich kraterów: Ilumetsa, Kaali, Tsõõrikmäe
  13. ^ a b znanych jest kilka przypadków, gdy meteoryty pochodzące z innych źródeł próbowano zgłaszać jako nowe znaleziska. Znany jest przypadek w Niemczech, gdzie jeden z poszukiwaczy próbował zgłosić okaz meteorytu Sikhote-Alin, jako nowe znalezisko (chodzi o meteoryt Inningen, który w 2011 roku został zdyskredytowany (Discredited) w Meteoritical Bulletin Database).
    W Polsce też niestety był przypadek, kiedy próbowano zgłosić okaz meteorytu Campo del Cielo, jako nowy polski meteoryt (tzw. Konopiska). Również w przypadku dwóch nowych meteorytów Krupe i Jankowo Dolne, wysuwane są podejrzenia o ich „obcym” pochodzeniu. A w przypadku meteorytu Rusalka udowodniono oszustwo! Wątpliwe są również współczesne znaleziska nowych okazów meteorytów w okolicach kraterów Kaali (Kaalijärv) (We wszystkich tych czterech przypadkach pojawia się nazwisko Mateusza Szyszka!); patrz → Kategoria:Oszustwa
  14. ^ a b grupa dwóch (Sügavhaud i Põrguhaud) kraterów meteorytowych Ilumetsä w Estonii
  15. ^ artykuły popularyzatorskie Anny Łosiak w Tygodniku Powszechnym
  16. ^ wyniki badań, że węgielki (ang. charcoals) znajdywane w osadach wyrzuconych z kraterów (ang. ejecta) mają charakterystykę inną niż te z pożarów i wskazują na powstawanie ich w stosunkowo niskich temperaturach utrzymywanych przez dłuższy czas – zatem wyrzucony materiał (przynajmniej tam gdzie jest blisko krateru i jest stosunkowo gruba) musiał być gorący. Ta cecha może być bardzo pomocna w identyfikacji małych kraterów uderzeniowych; kratery: Kaalijärv, Morasko, Whitecourt
  17. ^ m.in. o kraterach: Ilumetsa, Kaalijärv i Morasko
  18. ^ 86th Annual Meeting of the Meteoritical Society, (2024) – author index
  19. ^ rezultaty eksperymentu: bezpośrednie uderzenie pocisku hipersonicznego nie powoduje powstawania węgla drzewnego. Węgiel drzewny znajdujący się w proksymalnych warstwach wyrzutu bardzo małych kraterów uderzeniowych (Campo del Cielo, Whitecourt, Kaali Main i Kaali 2/8, Morasko) musi być wytwarzany w innym procesie
  20. ^ praca licencjacka dot. współczesnych znalezisk (po estońsku)
  21. ^ wyniki badań nowych okazów meteorytu Kaalijarv znalezionych w okresie od listopada 2023 do maja 2024 roku przez Andrzeja Owczarzaka i Filipa Nikodema
  22. ^ zestawienie meteorytów znalezionych w 2024 roku przez polskich poszukiwaczy: Haag, Morasko, Kaalijarv, Lieksa, Muonionalusta, Pułtusk, Ribbeck
  23. ^ zestawienie meteorytów znalezionych w 2025 roku przez polskich poszukiwaczy: Drelów, Gibeon, Hoba, Kaalijarv, Lieksa, Morasko, Muonionalusta, Poświętno, Pułtusk
  24. ^ informacja o znalezieniu latem 2017 roku, podczas letniej szkoły doktorantów, okazu 396 g (fotografia)
  25. ^ więcej → Racki Grzegorz, Viik Tõnu, (2018), Source papers to: Julius Kaljuvee, Ivan Reinwald, and Estonian pioneering ideas on meteorite impacts and cosmic neocatastrophism in the early 20th century, 2018; pliki PDF
  26. ^ a b c istnieją w literaturze rozbieżności dotyczące dat wydania tomów
  27. ^ z 8 planszami
  28. ^ skan publikacji udostępnił Alan Mazur
  29. ^ krater meteorytowy Tsõõrikmäe w Estonii; Wikipedia (ET) – Tsõõrikmäe meteoriidikraater
  30. ^ oraz późniejsze wydania; najnowsze: Tiirmaa Reet, (1996), Catalogue of meteorites in the Estonian collection, Eesti TA Geoloogia Instituut, Tallinn 1996, ss. 32
  31. ^ Tiirmaa Reet, Catalogue of the meteoritic collection of the Institute of Geology Acad. Sci. of the Estonian S.S.R.; główna część kolekcji znajduje się w Instytucie Geologii w Tallinnie, a kilkadziesiąt najbardziej interesujących okazów jest wystawionych w Muzeum Geologicznym w Tartu (Tiirmaa 1983)
  32. ^ więcej → woreczko.pl – Meteoryty żelazne – klasyfikacja w obrazach (Iron meteorites – classification in pictures)
  33. ^ katalog zawiera informację o 630 meteorytach (166 własnych i 464 zagranicznych) znajdujących się w 73 kolekcjach wszystkich republik ówczesnego ZSRR; stan na 1 stycznia 1985 roku, nakład 300 egz.; ostatni opublikowany przed rozpadem Związku Radzieckiego katalog meteorytów „radzieckich”, obecnie te dane są bardzo trudno dostępne! (również → Метеоритика (1955, catalogs))
  34. ^ meteoryty polskie w zbiorach byłego ZSRR: Bialystok (Białystok), Grüneberg (Wilkanówko), Morasko, Pultusk (Pułtusk), Schwetz (Świecie), Seeläsgen (Przełazy) (brak w radzieckich zbiorach okazów meteorytu Łowicz!) (patrz → meteoryty polskie w zbiorach byłego ZSRR)
  35. ^ udało się Redakcji zdobyć to wyjątkowo trudno dostępne wydawnictwo (nakład 300 egz.!); kupiliśmy skan katalogu w oddziale Electronic Document Delivery Service Biblioteki Narodowej w Petersburgu
  36. ^ autorzy: Заварицкий Александр Николаевич  ●  Кваша Лидия Григорьевна
  37. ^ 79th Annual Meeting of the Meteoritical Society, (2016) – author index

Zobacz również

Linki zewnętrzne

Media

Метеорит Каали (po estońsku)

Kratery uderzeniowe - Astronarium 124

Kaalijärv Kaali. Masa główna. Main mass 38,5kg. Meteoryt żelazny

Źródło „http://wiki.meteoritica.pl/index.php5/Kaalijarv”
Osobiste